विष्णु प्रसाद काफ्ले
१. माटो बचाउने राष्ट्रिय अभियान
नेपाल कृषि प्रधान देश हो । यहाँका अधिकांश नागरिकको जीवन प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषि, पशुपालन र कृषि व्यवसायसँग जोडिएको छ । हाम्रो देशमा प्रशस्त खेतीयोग्य जमिन, पानीका स्रोत, वनजङ्गल, पशुपालनको सम्भावना र श्रमशक्ति हुँदाहुँदै पनि हामीले कृषि उत्पादनमा अपेक्षित आत्मनिर्भरता हासिल गर्न सकेका छैनौँ ।
हरेक वर्ष ठूलो रकम खर्च गरेर रासायनिक मल, विषादी तथा अन्य कृषि सामग्री विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ । अर्कोतर्फ गाउँघरमा उपलब्ध गाईभैँसीको गोबर, गाईवस्तुको पिसाब, पातपतिङ्गर, कृषि अवशेष र जैविक फोहोरको पूर्ण सदुपयोग हुन सकेको छैन ।
हामीले आफ्नै गाउँघरमा उपलब्ध स्रोत र साधनलाई उपयोग गर्न सक्यौँ भने कृषि उत्पादन बढाउन, माटोको स्वास्थ्य सुधार गर्न, किसानको लागत घटाउन र रोजगारी सिर्जना गर्न ठूलो योगदान पुग्न सक्छ ।
त्यसैले अब समय आएको छ कि स्वदेशी मल उत्पादन र प्रयोगलाई व्यक्तिगत प्रयासमा मात्र सीमित नराखी राष्ट्रिय अभियानका रूपमा अगाडि बढाउने ।
२. पशुपालन र गँड्यौला मल उत्पादन
नेपालको कृषि विकासका लागि पशुपालन र खेतीपातीलाई अलग–अलग व्यवसायका रूपमा होइन, एकअर्काका परिपूरक व्यवसायका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ । गाई, भैँसी, बाख्रा तथा अन्य पशुपालनबाट प्राप्त हुने गोबर र जैविक अवशेषलाई व्यवस्थित रूपमा सङ्कलन गरी गँड्यौला मल उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
गँड्यौलाको सहायताले कुहिने जैविक पदार्थलाई प्रशोधन गरी गुणस्तरीय जैविक मल तयार गर्न सकिन्छ । यसबाट किसानले आफ्नै खेतबारीका लागि मल उत्पादन गर्न सक्छन् भने अतिरिक्त उत्पादन बिक्री गरेर आम्दानीसमेत गर्न सक्छन् । यसले तीनवटा महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गर्न सहयोग गर्छ ।
१. पशुपालनबाट प्राप्त हुने गोबर तथा जैविक फोहोरको सदुपयोग हुन्छ ।
२. गँड्यौला मल उत्पादनमार्फत नयाँ कृषि उद्यम तथा रोजगारी सिर्जना हुन्छ ।
३. किसानले स्थानीय स्तरमै उपलब्ध हुने जैविक मल प्रयोग गर्न पाउँछन् ।
यसरी पशुपालन, गँड्यौला पालन, जैविक मल उत्पादन र खेतीपातीलाई एउटै चक्रमा जोड्न सकियो भने ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउन सकिन्छ ।
३. गँड्यौला मल ः माटोको स्वास्थ्य सुधार्ने प्राकृतिक विकल्प
माटो नै कृषि उत्पादनको आधार हो । माटो स्वस्थ भएन भने दीर्घकालीन रूपमा कृषि उत्पादनलाई दिगो बनाउन कठिन हुन्छ ।
वर्षौँदेखि रासायनिक मलको असन्तुलित प्रयोग, माटोको परीक्षण नगरी मलखाद हाल्ने प्रवृत्ति, जैविक पदार्थको कमी र अव्यवस्थित खेती प्रणालीले धेरै ठाउँमा माटोको गुणस्तरमा समस्या सिर्जना गरेको छ ।
गँड्यौला मल माटोमा जैविक पदार्थ थप्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो । यसको उचित प्रयोगले माटोको संरचना सुधार्न, पानी धारण गर्ने क्षमता बढाउन, माटोमा लाभदायक सूक्ष्मजीवको गतिविधिलाई सहयोग गर्न र बालीलाई आवश्यक पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउन मद्दत गर्छ । यसको प्रयोगले निम्न क्षेत्रमा सकारात्मक योगदान दिन सक्छ । माटोमा जैविक पदार्थको मात्रा सुधार गर्न । माटोको संरचना र उर्वराशक्ति कायम राख्न । माटोमा पानी धारण गर्ने क्षमता बढाउन । बरुवाको जरा विकासमा सहयोग गर्न । माटोको जैविक गतिविधि बढाउन । रासायनिक मलको असन्तुलित प्रयोग घटाउन । प्रत्येक बाली, माटो र मौसमको आवश्यकता फरक हुने भएकाले माटो परीक्षण तथा कृषि प्राविधिकको सल्लाहअनुसार मलको मात्रा निर्धारण गर्नु आवश्यक छ ।
४. स्वस्थ उत्पादन र स्वास्थ्य
हामीले दैनिक उपभोग गर्ने तरकारी, फलफूल, अन्न तथा अन्य खाद्यवस्तुको गुणस्तर हाम्रो स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ ।
कृषिमा अनावश्यक तथा अव्यवस्थित रूपमा रासायनिक विषादी प्रयोग गर्दा किसान, उपभोक्ता र वातावरणमा जोखिम उत्पन्न हुन सक्छ । विषादीको गलत प्रयोग, तोकिएको मात्रा र समयको पालना नगर्नु तथा आवश्यक प्रतीक्षा अवधि पूरा नगरी बाली बजारमा पठाउनु गम्भीर समस्या हुन् । त्यसैले कृषि उत्पादनमा सुरक्षित अभ्यास अपनाउनुपर्छ । गँड्यौला मल तथा अन्य प्राङ्गारिक मलको प्रयोग बढाउँदै एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन, जैविक कीटनाशकको उचित प्रयोग, बाली चक्र, माटो परीक्षण र सुरक्षित खेती प्रणालीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने जैविक मल प्रयोग गर्दैमा सबै विषादी स्वतः आवश्यकताविहीन हुँदैनन् । उचित कृषि व्यवस्थापनबाट अनावश्यक रासायनिक प्रयोग घटाउन तथा सुरक्षित खाद्यान्न उत्पादनमा योगदान पु¥याउन सकिन्छ । हाम्रो लक्ष्य केवल धेरै उत्पादन गर्नु मात्र होइन, गुणस्तरीय, सुरक्षित र वातावरणमैत्री खाद्यान्न उत्पादन गर्नु पनि हुनुपर्छ । किसानको खेतमा उत्पादन हुने खाद्यान्न नागरिकको भान्सासम्म पुग्छ । त्यसैले खेतको स्वास्थ्य र नागरिकको स्वास्थ्यबीच गहिरो सम्बन्ध छ ।
५. पशुपालनबाट दोहोरो आम्दानी
ग्रामीण क्षेत्रमा पशुपालनलाई व्यवस्थित व्यवसायका रूपमा विकास गर्न सके किसानले दूध, मासु, अण्डा तथा पशु बिक्रीबाट आम्दानी गर्न सक्छन् ।
त्यससँगै पशुपालनबाट निस्कने गोबर तथा अन्य जैविक पदार्थलाई मल उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
उदाहरणका लागि, एउटा किसानले गाईभैँसी पालनसँगै तरकारी खेती र गँड्यौला मल उत्पादनलाई जोड्न सक्छ । पशुबाट प्राप्त गोबर मल उत्पादनमा प्रयोग हुन्छ, मल खेतबारीमा प्रयोग हुन्छ र खेतबाट उत्पादन भएको घाँस तथा कृषि अवशेष पशु आहार र मल उत्पादनका लागि पुनः उपयोग गर्न सकिन्छ । यो एक प्रकारको चक्रीय कृषि प्रणाली हो । यसरी किसानले एउटै जमिन र स्रोतबाट विभिन्न प्रकारका आम्दानीका अवसर सिर्जना गर्न सक्छन् । अब पशुपालनलाई परम्परागत निर्वाहमुखी पेसाबाट आधुनिक, व्यावसायिक र उत्पादनमुखी व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ ।
६. मल उद्योग र रोजगारी
नेपालमा गँड्यौला मल उत्पादनलाई उद्योगका रूपमा विकास गर्ने प्रशस्त सम्भावना छ ।
स्थानीय तह, सहकारी संस्था, कृषक समूह, युवा उद्यमी र निजी क्षेत्रको सहभागितामा गाउँगाउँमा जैविक मल उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ । यसबाट निम्न अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ ।
– बेरोजगार युवालाई स्थानीय स्तरमै रोजगारी ।
– महिला समूहलाई आयआर्जनको अवसर ।
– पशुपालक किसानको गोबरको व्यावसायिक उपयोग ।
– कृषि फोहोरको उचित व्यवस्थापन ।
– स्वदेशी मल उत्पादन उद्योगको विकास ।
– कृषि सामग्रीको आयात निर्भरता घटाउन सहयोग ।
– किसान र उपभोक्ताबीच स्वस्थ उत्पादनको बजार विस्तार ।
– सरकारले उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्न आवश्यक प्राविधिक सहयोग, तालिम, गुणस्तर परीक्षण, अनुदान तथा सहुलियतपूर्ण ऋणको व्यवस्था गर्न सके यस क्षेत्रले ठूलो आर्थिक सम्भावना बोकेको छ ।
– विशेषगरी स्थानीय तहले आफ्नो पालिकाभित्र उपलब्ध गोबर, कृषि अवशेष र जैविक फोहोरको तथ्याङ्क सङ्कलन गरी उत्पादन केन्द्र स्थापनाको योजना बनाउन सक्छन् ।
७. आयात निर्भरता घटाउने
नेपालले प्रत्येक वर्ष कृषि उत्पादनका लागि आवश्यक मलको ठूलो हिस्सा आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य वृद्धि, आपूर्ति अवरोध र ढुवानी समस्याले किसानलाई प्रत्यक्ष असर पार्ने गरेको छ । हामीले तत्कालै रासायनिक मल पूर्ण रूपमा विस्थापन गर्न सक्दैनौँ । माटोको आवश्यकता, बालीको प्रकृति र उपलब्ध जैविक स्रोतका आधारमा सन्तुलित मल व्यवस्थापन अपनाउन सक्छौँ । यसका लागि तीनवटा महत्वपूर्ण रणनीति आवश्यक छन् ।
पहिलो ः स्थानीय स्रोतबाट जैविक मल उत्पादन बढाउने ।
दोस्रो ः माटो परीक्षणका आधारमा आवश्यक रासायनिक तथा जैविक मलको सन्तुलित प्रयोग गर्ने ।
तेस्रो ः स्वदेशी मल उद्योगलाई गुणस्तर, प्रविधि र बजारसँग जोड्ने ।
यसरी अघि बढ्न सके मलको आयात निर्भरता क्रमशः घटाउन र कृषि उत्पादनको लागत व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुग्न सक्छ ।
८. सहकार्य आवश्यक
यो अभियान कुनै एउटा व्यक्ति, संस्था वा व्यवसायको मात्र जिम्मेवारी होइन । यसमा तीनै तहका सरकार, कृषि सहकारी, निजी क्षेत्र, अनुसन्धान संस्था, कृषि प्राविधिक र किसानको संयुक्त भूमिका आवश्यक छ ।
सरकारले जैविक मल उत्पादनसम्बन्धी स्पष्ट नीति, गुणस्तर मापदण्ड र उत्पादन प्रवद्र्धन कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ ।
स्थानीय तहले किसानलाई तालिम, गँड्यौला वितरण, प्राविधिक परामर्श तथा उत्पादन केन्द्र स्थापनामा सहयोग गर्नुपर्छ ।
निजी क्षेत्रले आधुनिक प्रविधि, उत्पादन, प्याकेजिङ, बजार व्यवस्थापन र बिक्री वितरणमा लगानी गर्नुपर्छ ।
सहकारी संस्थाले किसानलाई संगठित गरी उत्पादन, सङ्कलन र बजारसम्म पु¥याउने काम गर्न सक्छन् । कृषि अनुसन्धान तथा प्राविधिक संस्थाले गँड्यौला मलको गुणस्तर, पोषक तत्त्व, प्रयोग विधि र विभिन्न बालीमा यसको प्रभावबारे वैज्ञानिक अध्ययन गर्नुपर्छ ।
यसरी सबै पक्ष एकजुट भएमा स्वदेशी जैविक मलको प्रयोगलाई व्यापक बनाउन सकिन्छ ।
९. उत्पादनसँगै बजारको सुनिश्चितता
किसानले उत्पादन गरेपछि उचित मूल्यमा बिक्री गर्न नपाउनु नेपालको कृषि क्षेत्रको अर्को ठूलो समस्या हो । जैविक मल उत्पादन गर्ने किसान तथा उद्यमीलाई पनि उत्पादनपछि बजारको सुनिश्चितता आवश्यक हुन्छ । त्यसका लागि स्थानीय तहमा उत्पादित मललाई ब्रान्डिङ, प्याकेजिङ, गुणस्तर परीक्षण र बजार व्यवस्थापनसँग जोड्नुपर्छ ।
कृषि सामग्री बिक्री केन्द्र, सहकारी, नर्सरी, फलफूल तथा तरकारी उत्पादक समूह र व्यावसायिक किसानसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिन्छ । उत्पादनको गुणस्तर सुनिश्चित गरी बजारमा विश्वास स्थापित गर्न सकियो भने स्वदेशी मलले पनि प्रतिस्पर्धात्मक बजार पाउन सक्छ ।
१०. भावी पुस्ता र स्वस्थ माटो
आज हामीले माटोको स्वास्थ्यप्रति बेवास्ता ग¥यौँ भने भोलिका पुस्ताले त्यसको असर भोग्नुपर्ने हुन्छ । जमिनको उर्वराशक्ति कायम राख्नु, पानीका स्रोत जोगाउनु, कृषि जैविक विविधता संरक्षण गर्नु र वातावरणमैत्री खेती प्रणाली विकास गर्नु हाम्रो साझा दायित्व हो । हामीले आफ्नै देशमा उत्पादन गर्न सकिने वस्तु पनि विदेशबाट आयात गर्ने अवस्था अन्त्य गर्न उत्पादनमुखी सोच विकास गर्नुपर्छ ।
गाउँमा पशुपालन बढाऔँ, गोबरको सदुपयोग गरौँ, गँड्यौला मल उत्पादन गरौँ, खेतबारीमा जैविक पदार्थको प्रयोग बढाऔँ र वैज्ञानिक कृषि प्रणाली अपनाऔँ ।
यसले किसानको आर्थिक अवस्था सुधार्न, स्थानीय रोजगारी सिर्जना गर्न, वातावरण संरक्षण गर्न र सुरक्षित खाद्यान्न उत्पादनमा सहयोग पु¥याउन सक्छ ।
११. कृषि क्रान्ति गरौँ
नेपाललाई कृषि क्षेत्रमा आत्मनिर्भर बनाउन ठूला भाषणभन्दा व्यवहारिक कार्यक्रम आवश्यक छ । हरेक गाउँपालिकामा जैविक मल उत्पादन केन्द्र स्थापना गर्ने, प्रत्येक कृषक समूहलाई गँड्यौला मल उत्पादनसम्बन्धी तालिम दिने, पशुपालन र कृषि खेतीलाई एकीकृत गर्ने तथा उत्पादित मलको गुणस्तर र बजार सुनिश्चित गर्ने अभियान सञ्चालन गर्नुपर्छ । विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म माटोको स्वास्थ्य, जैविक मल, पशुपालन र वातावरण संरक्षणसम्बन्धी जनचेतना विस्तार गर्नुपर्छ ।
स्थानीय सरकारको नीति तथा कार्यक्रममा स्वदेशी मल उत्पादन र प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । हाम्रो सानो प्रयासले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ । एउटा किसानले गँड्यौला मल उत्पादन शुरु गर्दा अर्को किसान प्रेरित हुन सक्छ । एउटा गाउँमा उत्पादन केन्द्र स्थापना हुँदा अर्को गाउँले पनि त्यसको अनुकरण गर्न सक्छ । यसरी गाउँबाट शुरु भएको अभियान राष्ट्रिय अभियान बन्न सक्छ ।
समग्रमा भन्नुपर्दा स्वस्थ माटोबाट समृद्ध नेपालको निर्माण गर्न सकिन्छ । कृषि केवल अन्न उत्पादन गर्ने पेसा मात्र होइन, यो देशको खाद्य सुरक्षा, आर्थिक विकास, रोजगारी, वातावरण संरक्षण र नागरिकको स्वास्थ्यसँग जोडिएको राष्ट्रिय आधार हो । पशुपालनबाट प्राप्त गोबरलाई खेर जान नदिई गँड्यौला मल उत्पादनमा उपयोग गर्ने, स्वदेशी जैविक मलको गुणस्तर कायम गर्ने, माटो परीक्षणका आधारमा सन्तुलित मल प्रयोग गर्ने र सुरक्षित कृषि उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने हो भने नेपालको कृषि क्षेत्रलाई नयाँ दिशामा अगाडि बढाउन सकिन्छ ।
हामीले आजैदेखि स्वदेशी स्रोतको सदुपयोग गर्नुपर्छ । किसानलाई सम्मान, पशुपालनलाई प्रोत्साहन, जैविक मल उद्योगलाई संरक्षण र स्वस्थ खाद्यान्न उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । हामी सबैको साझा प्रतिबद्धता हुनुपर्छ कि विदेशी मलमाथिको निर्भरता घटाऔँ, स्वदेशी मल उत्पादन बढाऔँ, माटोको स्वास्थ्य जोगाऔँ र भावी पुस्ताका लागि स्वस्थ वातावरण निर्माण गरौँ । स्वदेशी मल प्रयोग गर्ने संस्कार बसालौँ । पशुपालन र गँड्यौला मल उत्पादनलाई कृषि अर्थतन्त्रको आधार बनाऔँ । किसानलाई समृद्ध, नागरिकलाई स्वस्थ र नेपाललाई कृषि क्षेत्रमा आत्मनिर्भर बनाउने अभियानमा हातेमालो गरौँ ।
हाम्रो राष्ट्रिय अभियानका मुख्य नारा
१. स्वदेशी मल प्रयोग गरौँ, देशको धन देशमै राखौँ ।
२. पशुपालन बढाऔँ, गँड्यौला मल उत्पादन गरौँ ।
३. माटो बचाऔँ, किसान जोगाऔँ, नागरिकको स्वास्थ्य सुधारौँ ।
४. गोबर र जैविक फोहोर खेर नफालौँ, मल बनाएर खेतबारीमा हालौँ ।
५. स्वस्थ माटो, स्वस्थ बाली, स्वस्थ नागरिक र समृद्ध नेपाल ।
६. किसानको खेतदेखि नागरिकको भान्सासम्म सुरक्षित खाद्यान्न पु¥याऔँ ।
७. स्वदेशी उत्पादन हाम्रो पहिचान, कृषि आत्मनिर्भरता हाम्रो अभियान ।
