आर.जे.कुशवाह
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो । यहाँ बसोबास गर्ने प्रत्येक जाति र समुदायको आफ्नै इतिहास, परम्परा, संस्कार र जीवनशैली छ । तीमध्ये कोइरी -कुशवाह) समुदाय पनि नेपालको सामाजिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई समृद्ध बनाउने महत्वपूर्ण समुदायमध्ये एक हो । नेपालका मधेश प्रदेश, कोशी प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा उल्लेखनीय रूपमा बसोबास गर्ने कोइरी समुदाय भारतका बिहार, उत्तर प्रदेश, झारखण्ड, मध्यप्रदेशलगायतका राज्यहरूमा पनि ठूलो संख्यामा फैलिएको छ ।
मेहनत, कृषि कर्मप्रतिको लगाव, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक परम्परालाई जोगाउँदै आधुनिक शिक्षातर्फ पनि तीव्र रूपमा अघि बढिरहेको यो समुदाय आज विभिन्न क्षेत्रमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन सफल भएको छ । कोइरी समुदायको उत्पत्तिबारे विभिन्न मत पाइन्छन् । इतिहासकारहरूका अनुसार यो समुदाय प्राचीन कालदेखि नै कृषि पेशासँग जोडिएको समुदाय हो । विशेषगरी तरकारी तथा नगदे बाली उत्पादनमा उनीहरूको विशेष दक्षता रहेको मानिन्छ । यही कारण कतिपय विद्वानहरूले कोइरी शब्दको सम्बन्ध खेतीपातीसँग जोड्ने गरेका छन् । अर्कोतर्फ, पछिल्ला दशकहरूमा समुदायभित्र आफूलाई कुशवाह वा कुशवंशी क्षत्रीय भनेर चिनाउने परम्परा पनि व्यापक बनेको छ ।
यस विश्वासअनुसार उनीहरू भगवान श्रीरामका पुत्र कुशका वंशज हुन् भन्ने मान्यता राख्छन् । त्यसैले आज धेरै परिवारले आफ्नो पहिचान कोइरी भन्दा कुशवाह का रूपमा दिन रुचाउँछन् । समुदायभित्र विभिन्न थर र उपनाम प्रचलित छन् । कुशवाह, मेहता, महतो, सिंह, सिन्हा, चौधरी, राय, प्रसाद, मौर्य लगायतका थर धेरै प्रयोग गरिन्छ । यीमध्ये सिंह, सिन्हा, मेहता र महतो जस्ता थर अन्य समुदायले पनि प्रयोग गर्ने भएकाले थरका आधारमा मात्र कुनै व्यक्तिको जातीय पहिचान निर्धारण गर्न सकिँदैन । समुदायगत परम्परा, वंशावली तथा सामाजिक सम्बन्धले पनि त्यसको पहिचान निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छ ।
कोइरी समुदायको जीवनको केन्द्रबिन्दु कृषि हो । परम्परागत रूपमा उनीहरू तरकारी, आलु, प्याज, गोलभेंडा, काउली, बन्दाकोपी, खुर्सानी तथा अन्य नगदे बाली उत्पादनमा दक्ष मानिन्छन् । गाउँघरका तरकारी बजारदेखि शहरका ठूला कृषि व्यवसायसम्म उनीहरूको सक्रिय उपस्थिति देख्न सकिन्छ । कृषि नै उनीहरूको आर्थिक आधार भए पनि समयसँगै समुदायका सदस्यहरू शिक्षा, व्यापार, उद्योग, प्रशासन, स्वास्थ्य, न्याय, पत्रकारिता तथा राजनीतिजस्ता क्षेत्रमा पनि उल्लेखनीय रूपमा अघि बढिरहेका छन् ।
धार्मिक रूपमा कोइरी समुदाय मुख्यतः हिन्दू धर्मावलम्बी हो । भगवान राम, कृष्ण, शिव, विष्णु, दुर्गा, लक्ष्मी, सरस्वती तथा हनुमानप्रति उनीहरूको विशेष आस्था रहन्छ । दशैं, तिहार, होली, रामनवमी, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, शिवरात्रि, नागपञ्चमी तथा विशेषगरी छठ पर्व समुदायको धार्मिक र सांस्कृतिक जीवनको अत्यन्त महत्वपूर्ण पर्व मानिन्छ । छठ पर्वमा सूर्यदेव र छठी माताको आराधना गर्दै परिवारको सुख, समृद्धि र सन्तानको दीर्घायुको कामना गरिन्छ ।
कोइरी समुदायमा जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार हिन्दू धार्मिक परम्पराअनुसार सम्पन्न गरिन्छ । बच्चा जन्मिएपछि केही दिनसम्म आमा र शिशुलाई विशेष स्याहार गरिन्छ । त्यसपछि शुद्धीकरणको विधि सम्पन्न गरिन्छ । छैटौँ दिन छठियार वा छैठी मनाउने चलन धेरै परिवारमा अझै कायम छ । त्यस अवसरमा बालकको उज्ज्वल भविष्यको कामना गरिन्छ । केही समयपछि शुभ साइतमा नामकरण गरिन्छ । धेरै परिवारमा पुरोहितले राशिअनुसार नाम राख्ने परम्परा पनि रहेको छ । बालक केही ठूलो भएपछि अन्नप्राशन अर्थात् पहिलो पटक अन्न खुवाउने संस्कार सम्पन्न गरिन्छ ।
ब्रतबन्ध अर्थात् उपनयन संस्कारको अभ्यास भने सबै क्षेत्रमा समान रूपमा पाइँदैन । परम्परागत रूपमा धेरै कोइरी परिवारमा यो संस्कार व्यापक थिएन तर पछिल्ला वर्षहरूमा आफूलाई कुशवंशी क्षत्रीय मान्ने परिवारहरूले वैदिक विधिअनुसार जनै धारण गराउने, गायत्री मन्त्र सिकाउने तथा उपनयन संस्कार सम्पन्न गर्ने चलन बढाउँदै लगेका छन् यद्यपि यो परम्परा स्थान र परिवारअनुसार फरक–फरक रूपमा अभ्यास गरिन्छ ।
विवाह कोइरी समुदायको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सामाजिक संस्कार मानिन्छ । परम्परागत रूपमा आफ्नै समुदायभित्र विवाह गर्ने चलन बलियो रहेको छ भने एउटै गोत्र वा नजिकको नाताभित्र विवाह निषेध मानिन्छ । विवाहअघि केटा–केटी पक्षबीच पारिवारिक सहमति, सगाई तथा शुभ साइत निर्धारण गरिन्छ । त्यसपछि हल्दी, मटकोर, मण्डप स्थापना, बारात प्रस्थान, कन्यादान, सप्तपदी, सिन्दूरदान तथा विदाईजस्ता विधिहरू धार्मिक परम्पराअनुसार सम्पन्न गरिन्छ । विवाहका अवसरमा भोजपुरी, मैथिली वा स्थानीय भाषाका लोकगीत, विवाहगीत तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमले वातावरणलाई थप उल्लासमय बनाउने गर्छन् ।
पहिले कोइरी समुदायमा संयुक्त परिवारको परम्परा निकै बलियो थियो । एउटै घरमा धेरै पुस्ता मिलेर बस्ने चलन सामान्य मानिन्थ्यो । आधुनिक शिक्षा, रोजगारी, वैदेशिक रोजगार तथा शहरीकरणका कारण अहिले साना अर्थात् एकल परिवारको संख्या क्रमशः बढ्दै गएको छ । पारिवारिक सम्बन्ध, आफन्तबीचको सहयोग र सामाजिक एकता भने अझै पनि समुदायको महत्वपूर्ण विशेषता मानिन्छ ।
मृत्यु भएपछि पनि हिन्दू धार्मिक परम्पराअनुसार अन्त्येष्टि गरिन्छ । अधिकांश परिवारमा शवलाई घाटमा लगेर दाहसंस्कार गरिन्छ र ज्येष्ठ पुत्र वा निकट परिवारका सदस्यले मुखाग्नि दिने चलन छ । त्यसपछि अस्थि संकलन, तर्पण, दशगात्र, श्राद्ध तथा वार्षिक पितृश्राद्धजस्ता संस्कार सम्पन्न गरिन्छ । स्थानअनुसार केही धार्मिक विधि र चलनमा सामान्य भिन्नता भने देखिन्छ ।
भाषिक रूपमा नेपालका कोइरी समुदायले भोजपुरी, मैथिली, नेपाली तथा हिन्दी भाषा बोल्ने गर्छन् । स्थान विशेषमा अवधी तथा अन्य स्थानीय भाषाको प्रयोग पनि पाइन्छ । लोकगीत, होली गीत, विवाहगीत, छठ गीत तथा धार्मिक भजनहरू उनीहरूको सांस्कृतिक सम्पदाका महत्वपूर्ण पक्ष हुन् । शिक्षाको विस्तारसँगै कोइरी समुदायमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ । पहिले कृषि र परम्परागत व्यवसायमा सीमित रहेको समुदायका युवाहरू आज उच्च शिक्षा हासिल गरेर चिकित्सक, इन्जिनियर, शिक्षक, वकिल, सरकारी कर्मचारी, व्यवसायी, पत्रकार तथा राजनीतिज्ञका रूपमा स्थापित भइरहेका छन् । महिलाहरूको शिक्षामा पनि उल्लेखनीय सुधार आएको छ । उच्च शिक्षामा पहुँच बढ्नुका साथै सामाजिक तथा सार्वजनिक जीवनमा महिलाको सक्रिय सहभागिता विस्तार हुँदै गएको छ ।
नेपालको कृषि उत्पादन, विशेषगरी तरकारी तथा नगदे बाली उत्पादनमा कोइरी समुदायको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । उनीहरूको मेहनतले ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनुका साथै खाद्य तथा तरकारी आपूर्तिमा पनि उल्लेखनीय भूमिका खेलेको छ । त्यससँगै शिक्षा, व्यापार, उद्योग, सामाजिक सेवा तथा राजनीतिमा पनि समुदायको उपस्थिति निरन्तर बढिरहेको छ ।
समग्रमा हेर्दा, कोइरी अथवा कुशवाह समुदाय मेहनत, अनुशासन, कृषि दक्षता, सांस्कृतिक समृद्धि र सामाजिक एकताका लागि परिचित समुदाय हो । समयसँगै समुदायले आफ्नो परम्परागत सांस्कृतिक पहिचानलाई जोगाउँदै आधुनिक शिक्षा, व्यवसाय र सामाजिक विकासलाई आत्मसात् गर्दै आएको छ । जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार, धार्मिक आस्था, पारिवारिक मूल्य र सामुदायिक एकताले यस समुदायको विशिष्ट पहिचान निर्माण गरेको छ । आजको परिवर्तित समाजमा पनि आफ्नो मौलिक संस्कृतिलाई संरक्षण गर्दै विकास र प्रगतितर्फ निरन्तर अघि बढिरहेको कोइरी समुदाय नेपालको बहुजातीय सामाजिक संरचनाको एक महत्वपूर्ण र सम्मानित अंगका रूपमा स्थापित छ ।
