मेथी : स्वादसँगै स्वास्थ्यको साथी

भान्सामा मसला र सागका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको मेथी श्वादका लागि मात्र होइन, स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि उपयोगी मानिन्छ । मेथीका दाना, पात र अंकुरित रूप विभिन्न तरिकाले खान सकिन्छ । यसमा फाइबर, प्रोटिन, आइरन, म्याग्नेसियम तथा विभिन्न वनस्पतिजन्य यौगिक पाइने भएकाले परम्परागत रूपमा यसलाई स्वास्थ्यवर्धक खाद्य पदार्थका रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको छ ।
मेथीको प्रमुख विशेषता यसको फाइबरको मात्रा हो । फाइबरले पाचन प्रणालीलाई नियमित राख्न र कब्जियत कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ । विशेषगरी मेथीका दाना पानीमा भिजाएर खाने चलन धेरै ठाउँमा छ । पर्याप्त पानीसँगै फाइबरयुक्त खाद्य पदार्थ सेवन गर्दा आन्द्राको स्वास्थ्यलाई सहयोग पुग्छ । धेरै मात्रामा मेथी एकै पटक सेवन गर्दा पेट फुल्ने, ग्यास वा पखाला हुन सक्ने भएकाले मात्रा मिलाउनु आवश्यक हुन्छ ।
मेथीलाई रक्तमा चिनीको मात्रा व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्ने खाद्य पदार्थका रूपमा पनि अध्ययन गरिएको छ । मेथीमा रहेको घुलनशील फाइबरले खाना पचेपछि ग्लुकोज अवशोषणको गति केही कम गर्न सक्छ । केही अध्ययनले मधुमेह भएका व्यक्तिमा मेथी सेवन गर्दा रक्तशर्करामा सामान्य सुधार देखिन सक्ने संकेत गरेका छन् तर मेथीलाई मधुमेहको औषधिको विकल्प भने मान्न हुँदैन । औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना मेथीको मात्रा धेरै बढाउनु उचित हुँदैन ।
मेथी कोलेस्ट्रोल र मुटुको स्वास्थ्यसँग पनि जोडिएको छ । यसको फाइबर तथा अन्य वनस्पतिजन्य तत्वले शरीरमा बोसोको चयापचयमा सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्ने केही अनुसन्धानले देखाएका छन् । नियमित रूपमा सन्तुलित भोजन, पर्याप्त शारीरिक गतिविधि र स्वस्थ जीवनशैलीसँगै मेथीलाई आहारमा समावेश गर्नु उपयोगी हुन सक्छ ।
त्यसैगरी मेथीमा पाइने एन्टिअक्सिडेन्ट यौगिकले शरीरका कोषिकालाई अक्सिडेटिभ तनावबाट जोगाउन भूमिका खेल्न सक्छ । मेथीको सागमा विभिन्न पोषक तत्वसमेत पाइने भएकाले यसलाई दैनिक खानामा हरियो सागका रूपमा समावेश गर्नु राम्रो विकल्प हुन सक्छ ।
महिलाका लागि पनि मेथीबारे परम्परागत रूपमा विभिन्न प्रयोग पाइन्छन् । विशेषगरी महिनावारीका बेला हुने असहजता तथा स्तनपानसँग सम्बन्धित दूध उत्पादनका लागि मेथी प्रयोग गर्ने चलन छ । यी विषयमा सबै व्यक्तिमा समान प्रभाव हुन्छ भन्ने बलियो प्रमाण छैन । गर्भावस्थामा मेथीको औषधीय मात्रा प्रयोग गर्नु अघि चिकित्सकीय सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ ।
मेथी सेवन गर्ने सबैभन्दा सरल उपाय भनेको यसलाई तरकारी, साग, दाल वा अचारमा प्रयोग गर्नु हो । मेथीका दाना भिजाएर वा खानामा मसिनो पारेर प्रयोग गर्न सकिन्छ । कुनै पनि स्वास्थ्यवर्धक खाद्य पदार्थ धेरै खाँदैमा बढी लाभ हुन्छ भन्ने हुँदैन ।
अन्ततः मेथी कुनै चमत्कारी औषधि होइन, सन्तुलित आहारको एउटा उपयोगी हिस्सा हो । उचित मात्रामा र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था सुहाउँदो तरिकाले प्रयोग गर्दा यसले पाचन, रक्तशर्करा व्यवस्थापन तथा समग्र पोषणमा सहयोग पु¥याउन सक्छ । रोगको उपचारका लागि भने मेथीमा मात्र निर्भर नभई आवश्यक चिकित्सकीय उपचार र स्वस्थ जीवनशैलीलाई प्राथमिकता दिनु नै बुद्धिमानी हुन्छ ।