कौशल कुमार भट्टराई
विदेशमा उच्च शिक्षा हासिल गर्ने सपना आज नेपाली युवामाझ सबैभन्दा लोकप्रिय आकांक्षामध्ये एक बनेको छ । गाउँदेखि शहरसम्म, मध्यम वर्गदेखि सम्पन्न परिवारसम्म, अधिकांश अभिभावकको चाहना हुन्छ æछोराछोरी विदेश गएर पढून्, राम्रो डिग्री हासिल गरून् र उज्ज्वल भविष्य बनाऊन् । सामाजिक सञ्जालमा विदेशका चम्किला सडक, व्यवस्थित शहर, आधुनिक विश्वविद्यालय र रमाइला जीवनशैलीका तस्बिरहरूले पनि यो सपना अझ आकर्षक बनाइदिएका छन् । यी तस्बिरहरूको पछाडि एउटा कठोर यथार्थ पनि लुकेको हुन्छ, जुन धेरैजसो विद्यार्थीले विदेश पुगेपछि मात्र महसुस गर्छन् ।
नेपालमा रहँदा अधिकांश विद्यार्थीको मुख्य जिम्मेवारी पढाइ हुन्छ । धेरैले घरको सामान्य कामबाहेक नियमित रोजगारी गरेका हुँदैनन् । बिहान कलेज, दिउँसो साथीभाइ, बेलुका परिवारको साथले जीवन अपेक्षाकृत सहज हुन्छ । खाना पकाउनेदेखि लुगा धुनेसम्मका धेरै काम परिवारले सम्हालिदिन्छ तर यही विद्यार्थी जब हजारौं किलोमिटर टाढा अपरिचित देशमा पुग्छ, जीवनको स्वरूप एकाएक बदलिन्छ । अब उसले केवल विद्यार्थीको भूमिका मात्र होइन, श्रमिक, गृहव्यवस्थापक, वित्त व्यवस्थापक र कहिलेकाहीँ भावनात्मक रूपमा आफैंलाई सम्हाल्ने व्यक्तिको भूमिका पनि निर्वाह गर्नुपर्छ ।
विदेश जानुअघि धेरै परिवारले ठूलो आर्थिक जोखिम मोलिसकेका हुन्छन् । बैंकबाट शैक्षिक ऋण लिने, जग्गा धितो राख्ने, सहकारीबाट पैसा उठाउने, आफन्तसँग सापटी माग्ने वा जीवनभरको बचत खर्च गर्ने जस्ता निर्णय सामान्यजस्तै बनेका छन् । कतिपय अभिभावकले घर बनाउने योजना स्थगित गर्छन्, केहीले खेतीबारी बेच्ने निर्णय गर्छन् । उनीहरूको विश्वास एउटै हुन्छ कि आजको त्यागले भोलि सन्तानको भविष्य उज्यालो बनाउनेछ ।
यही अपेक्षाको भारी बोकेर विद्यार्थी विदेश पुग्छ । विमानस्थलमा उत्रिँदा उसको मनमा उत्साह हुन्छ, तर केही दिनमै त्यो उत्साह यथार्थसँग ठोक्किन थाल्छ । कलेजको शुल्क समयमै तिर्नुपर्ने हुन्छ । बस्नका लागि कोठा वा साझा आवासको व्यवस्था गर्नुपर्छ । भाडा, बिजुली, इन्टरनेट, यातायात, स्वास्थ्य बीमा, अध्ययन सामग्री र दैनिक खानपिनको खर्च जोड्दा मासिक बजेट निकै ठूलो बन्न पुग्छ । नेपालमा परिवारसँग बसेर कहिल्यै महसुस नगरेको प्रत्येक खर्च अब आफ्नै जिम्मेवारी बन्छ ।
धेरै विद्यार्थी विदेश पुगेलगत्तै काम खोज्न निस्किन्छन् तर काम तुरुन्तै पाइन्छ भन्ने कुनै ग्यारेन्टी हुँदैन । कतिपय देशमा अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थीका लागि कानुनी रूपमा काम गर्ने समय सीमित हुन्छ । कतै भाषा समस्या हुन्छ, कतै अनुभवको माग हुन्छ, कतै स्थानीय प्रतिस्पर्धा तीव्र हुन्छ । काम खोज्दै धेरै दिन बित्ने, दर्जनौं ठाउँमा आवेदन दिएर पनि जवाफ नआउने वा अन्तर्वार्तामा पटक–पटक असफल हुने अनुभव धेरै विद्यार्थीले भोग्छन् । यही अवधिमा बचत सकिँदै जान्छ र मानसिक तनाव बढ्न थाल्छ ।
काम पाए पनि चुनौती समाप्त हुँदैन । पढाइ र कामलाई सन्तुलनमा राख्नु आफैंमा कठिन परीक्षा हो । बिहान कक्षा, दिउँसो असाइनमेन्ट, राति रेस्टुरेन्ट, गोदाम, सुपरमार्केट वा सरसफाइको काम आदि धेरै विद्यार्थीको वास्तविकता बन्छ । रातभर काम गरेर बिहान कक्षामा निद्रा लाग्ने, असाइनमेन्ट समयमै पूरा गर्न नसक्ने, परीक्षा र कामको तालिका जुध्ने जस्ता समस्या सामान्य हुन्छन्। राम्रो अंक ल्याउने चाहना र आर्थिक आवश्यकताबीच विद्यार्थी निरन्तर तानातानमा परिरहेको हुन्छ ।
विदेश पुगेपछि सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन आत्मनिर्भर जीवन हो । खाना आफैं पकाउनुपर्छ, कोठा सफा गर्नुपर्छ, लुगा धुनुपर्छ, किनमेल गर्नुपर्छ र समय व्यवस्थापन पनि आफैं गर्नुपर्छ । नेपालमा परिवारको साथमा सामान्य लाग्ने यी कामहरू विदेशमा दैनिक जिम्मेवारी बन्छन् । धेरै विद्यार्थीका लागि सुरुका केही महिना यही जीवनशैलीसँग घुलमिल हुन नै ठूलो चुनौती हुन्छ ।
यसबीच नेपालमा रहेका परिवारजनको अपेक्षा भने धेरै परिवर्तन भएको हुँदैन । उनीहरूले विदेशलाई प्रायः प्रशस्त अवसर र सजिलो आम्दानी हुने ठाउँका रूपमा कल्पना गरिरहेका हुन्छन् । कतिपय अवस्थामा फोनमा त्यहाँ त राम्रो कमाइ हुन्छ, यो सामान पठाइदेऊ, मोबाइल फोन किनिदेऊ, लुगा पठाइदेऊ, यति पैसा पठाउन सक्दैनौ? भन्ने आग्रह आउँछन् । यी मागहरू धेरैजसो मायाले प्रेरित हुन्छन् तर विदेशमा संघर्ष गरिरहेको विद्यार्थीका लागि कहिलेकाहीँ थप मानसिक दबाब बन्न पुग्छ । आफ्नो वास्तविक अवस्था परिवारलाई सुनाउँदा उनीहरू चिन्तित होलान् भन्ने डरले धेरै विद्यार्थीले आफ्ना दुःख लुकाउँछन् । भिडियो कलमा मुस्कुराउँछन्, तर कल सकिएपछि कोठामा एक्लै बसेर भविष्यको चिन्ता गर्छन् ।
सामाजिक सञ्जालले पनि यो दूरी बढाएको छ । विद्यार्थीले घुम्न गएको एउटा दिनको तस्बिर वा नयाँ लुगा लगाएको तस्बिर देखेर धेरैले उसको जीवन अत्यन्त सहज भएको ठान्छन् । त्यो तस्बिरका पछाडि लगातार काम गरेको हप्ताहरू, खर्च बचाउन धेरै दिन एउटै खाना खाएको अवस्था वा निद्राविहीन रातहरू देखिँदैनन् । सामाजिक सञ्जालले प्रायः सफलताको झिलिमिली देखाउँछ, संघर्षको कथा होइन ।
अर्को चुनौती मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको छ । परिवारबाट टाढा, नयाँ संस्कृति, नयाँ भाषा, सीमित साथीभाइ र निरन्तर आर्थिक दबाबले धेरै विद्यार्थी एक्लोपन, चिन्ता र तनावको सामना गर्छन् । चाडपर्वका बेला घरको सम्झना झन् गहिरो हुन्छ । नेपालमा परिवार एकै ठाउँमा बसेर दशैं, तिहार वा अन्य पर्व मनाइरहँदा विदेशमा विद्यार्थीले कामकै बीच त्यो दिन बिताउनुपर्ने अवस्था पनि आउन सक्छ । यस्तो अवस्थामा घरको याद, जिम्मेवारीको बोझ र भविष्यको अन्योलले मन भारी बनाइदिन्छ ।
यसको अर्थ विदेश पढ्न जानु गलत निर्णय हो भन्ने होइन । विदेशले गुणस्तरीय शिक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, आत्मनिर्भरता, अनुशासन र विश्वव्यापी अवसर पनि प्रदान गर्छ । धेरै नेपाली विद्यार्थीले कठिन संघर्षपछि उत्कृष्ट उपलब्धि हासिल गरेका छन् । उनीहरूले आफ्नो परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्नुका साथै समाजमा पनि प्रेरणादायी उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् । त्यहाँसम्म पुग्ने यात्रामा अनेकौं चुनौतीहरू पार गर्नुपरेको तथ्यलाई पनि स्वीकार गर्नुपर्छ ।
त्यसैले विदेश जानुअघि विद्यार्थी र अभिभावक दुवैले यथार्थपरक तयारी गर्नु आवश्यक छ । विदेश पुगेपछि तुरुन्तै उच्च आम्दानी हुन्छ भन्ने भ्रम राख्नु हुँदैन । अध्ययन खर्च, बसोबास, दैनिक जीवनयापन, काम खोज्ने समय, कानूनी व्यवस्था र सम्भावित कठिनाइबारे पहिले नै स्पष्ट जानकारी हुनुपर्छ । परिवारले पनि विदेशमा रहेका सदस्यसँग केवल आर्थिक अपेक्षा राख्नुको सट्टा उनीहरूको मानसिक अवस्था, पढाइ र स्वास्थ्यबारे बढी चासो दिनुपर्छ । कस्तो छ?, समयमै खाना खायौ?, थाकेको त छैनौ? भन्ने केही शब्दले पनि हजारौं किलोमिटर टाढा संघर्ष गरिरहेको सन्तानलाई ठूलो भावनात्मक सहारा दिन सक्छ ।
विदेशको यात्रा केवल विमान चढेर अर्को देश पुग्ने यात्रा होइन त्यो जिम्मेवारी, आत्मनिर्भरता, संघर्ष र परिपक्वताको यात्रा हो । त्यहाँ पुग्ने प्रत्येक विद्यार्थीले सपनासँगै अनेक परीक्षा पनि दिनुपर्छ । चम्किला भवन, आकर्षक सडक र सामाजिक सञ्जालका मुस्कानभित्र लुकेको पसिना, थकान र त्यागलाई बुझ्न सके मात्र विदेशमा अध्ययन गरिरहेका नेपाली विद्यार्थीको वास्तविक जीवनलाई सही रूपमा बुझ्न सकिन्छ । उनीहरूले केवल आफ्नो भविष्यका लागि होइन, परिवारले राखेको विश्वास, अभिभावकले लिएको ऋण र आफ्ना सपनाको मूल्य चुकाइरहेका हुन्छन् । त्यसैले विदेशमा रहेका विद्यार्थीलाई सफलताको आधारमा मात्र होइन, उनीहरूले भोगिरहेको संघर्ष र साहसको आधारमा पनि सम्मान गर्न सक्नुपर्छ ।
