कौशल कुमार भट्टराई
विश्वको राजनीतिक नक्सामा नेपालको आकार ठूलो छैन । आर्थिक सामथ्र्यका हिसाबले पनि नेपाललाई विश्वका शक्तिशाली मुलुकको पंक्तिमा राखिँदैन । अन्तर्राष्ट्रिय निर्णय प्रक्रियामा नेपालको प्रभाव सीमित छ । कुनै देशको आकारले उसको पीडा, सम्भावना र आवाजको महत्व निर्धारण गर्दैन ।
यही कुरालाई पछिल्लो समय प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह -बालेन) को संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभा सहभागिताले एउटा नयाँ ढंगले सम्झाएको छ । न्युयोर्कको विशाल अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालका प्रधानमन्त्रीले बोलेको विषय केवल नेपालको राजनीतिक अवस्था वा सरकारका उपलब्धिको विवरणमा सीमित रहेन । उनले संसारकै साझा चिन्ताको विषय जलवायु परिवर्तनलाई केन्द्रमा राखे । यो विषय नेपालका लागि नयाँ होइन । हिमाल पग्लिन थालेका छन्, मौसमको चरित्र बदलिएको छ, वर्षाको ढाँचा अस्वाभाविक हुँदै गएको छ र प्राकृतिक विपद्को जोखिम बढ्दै गएको अनुभव नेपालले गरिरहेको छ । नेपालले भोगेको समस्यालाई नेपालभित्रकै समस्या मानेर चुप लाग्ने कि त्यसलाई संसारसँग जोडेर हेर्ने भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण थियो । बालेनको सम्बोधनले दोस्रो बाटो रोजेको देखियो ।
नेपालले जलवायु परिवर्तन गराउने काममा संसारका ठूला औद्योगिक मुलुकको जस्तो भूमिका खेलेको छैन । यसको असरबाट बच्न भने नेपाललाई सजिलो छैन । यही विरोधाभास हाम्रो जलवायु बहसको सबैभन्दा ठूलो आधार हो ।
हिमालमा भएको परिवर्तन पहाड र तराईसम्म पुग्छ । यहाँका नदी, कृषि, खानेपानी, पर्यटन र जनजीवन त्यसबाट प्रभावित हुन्छन् । नेपालको भूगोलमा देखिएको परिवर्तन नेपालको सीमाभित्र मात्रै रोकिने कुरा पनि होइन । हिमालयको पर्यावरणीय सन्तुलन बिग्रिँदा त्यसको प्रभाव दक्षिण एशियाको ठूलो भूभागसम्म पुग्न सक्छ ।
त्यसैले नेपालले उठाएको जलवायुको प्रश्न वास्तवमा नेपालका लागि मात्र होइन, संसारका लागि पनि हो । यही कारणले बालेनको सम्बोधनलाई केवल एउटा प्रधानमन्त्रीले दिएको भाषणका रूपमा हेर्नु उचित हुँदैन ।
सानो मुलुकले ठूलो शक्तिसँग प्रतिस्पर्धा गरेर आफ्नो प्रभाव देखाउन नसक्ला, तर उसले संसारका साझा समस्यामध्ये आफूले भोगिरहेको एउटा सत्यलाई इमानदारीपूर्वक प्रस्तुत गर्न सक्छ । नेपालले त्यही गर्न सक्छ । संसारलाई युद्धका कथा सुनाउने शक्तिशाली मुलुकहरूका बीच नेपालले हिमालको कथा सुनाउन सक्छ । ठूला अर्थतन्त्रहरूले विकासको कुरा गरिरहँदा नेपालले विकाससँगै प्रकृतिको मूल्य पनि सम्झाउन सक्छ । यही नै नेपालको कूटनीतिक शक्ति बन्न सक्छ ।
बालेनको महासभा सहभागिताको चर्चा अर्को कारणले पनि भयो । प्रधानमन्त्रीको विदेश भ्रमणलाई सामान्यतया राज्यको शक्ति, औपचारिकता र ठूलो प्रतिनिधिमण्डलसँग जोडेर हेर्ने हाम्रो पुरानो संस्कार छ । उच्च पदमा रहेको व्यक्तिसँग धेरै मानिस जानु नै प्रभावशाली भ्रमण हो भन्ने मानसिकता पनि हामीकहाँ कम छैन । भ्रमणमा सरकारी अधिकारी, राजनीतिक व्यक्ति, निजी सहयोगी र परिवारका सदस्यसम्म जोडिँदा त्यसको आकार बढ्दै जान्छ । विदेश भ्रमणको प्रभाव टोलीको आकारले निर्धारण गर्दैन ।
एउटा व्यक्तिले विश्वमञ्चमा उठाएको एउटा सही प्रश्न कहिलेकाहीँ दर्जनौँ मानिसले गरेको औपचारिक उपस्थितिभन्दा प्रभावशाली हुन सक्छ । यस पटक देखिएको फरकपन यही हो । प्रधानमन्त्रीसँगको यात्रामा अनावश्यक भीड देखिएन । परिवारलाई सरकारी भ्रमणको हिस्सा बनाउने पुरानो अभ्यासबाट पनि दूरी राखियो । पत्नी वा छोरीलाई समेत साथमा नलैजानु आफैँमा कुनै ठूलो राजनीतिक उपलब्धि होइन, तर राज्यको काम र व्यक्तिगत यात्राबीच सीमा छुट्याउने एउटा संकेत भने हुन सक्छ । सार्वजनिक पदमा बसेको व्यक्तिले राज्यको स्रोत र सुविधालाई व्यक्तिगत सुविधा विस्तार गर्ने माध्यम नबनाउने संस्कार विकास गर्न सके त्यसको सकारात्मक प्रभाव प्रशासनको तल्लो तहसम्म पनि पुग्न सक्छ ।
त्यसैगरी तामझामको कमीलाई पनि त्यही कोणबाट बुझ्नुपर्छ । प्रधानमन्त्री विदेश जाँदा विमानस्थलमा देखिने भीड, औपचारिक विदाइ, स्वागत, फोटो र प्रचारले भ्रमणको उपलब्धि बढाउँदैन । अन्ततः जनताले सोध्ने प्रश्न एउटै हुन्छ कि त्यो भ्रमणबाट देशले के पायो ? यदि विश्वमञ्चमा देशको एउटा महत्वपूर्ण समस्या स्थापित गर्न सकियो, नयाँ सम्बन्ध निर्माण गर्न सकियो र त्यसलाई व्यवहारमा परिणत गर्न सकियो भने सानो टोलीको भ्रमण पनि ठूलो उपलब्धि बन्न सक्छ । उल्टो, ठूलो टोली गएर पनि परिणाम नआए त्यसको औचित्य खोज्न गाह्रो हुन्छ ।
बालेनको भाषण संयुक्त राष्ट्रसंघका अन्य नेताका सम्बोधनको तुलनामा ठूलो संख्यामा हेरिनु पनि यसै सन्दर्भमा रोचक छ । यसलाई नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव रातारात बढेको प्रमाणका रूपमा बुझ्नु भने उचित हुँदैन । डिजिटल संसारमा कुनै व्यक्तिको भाषण कति हेरियो भन्ने कुरा उसको देशको शक्ति मात्रले निर्धारण गर्दैन । वक्ताको शैली, उठाइएको विषय, समयसन्दर्भ र मानिसको चासो पनि त्यसमा जोडिन्छ । नेपालजस्तो मुलुकका प्रधानमन्त्रीले विश्वका दर्शकको उल्लेखनीय ध्यान तान्न सफल हुनु भने प्रचारभन्दा परको एउटा अवसर हो । यसले नेपालले आफ्ना विषयलाई नयाँ भाषामा संसारसामु राख्न सक्ने सम्भावना देखाउँछ ।
अब महत्वपूर्ण प्रश्न भने भाषणपछि शुरु हुन्छ । संयुक्त राष्ट्रसंघमा बोलेर फर्कनु अन्तिम उपलब्धि होइन । बरु त्यहाँ उठाइएको विषयलाई देशभित्रको नीतिमा कसरी उतारिन्छ भन्ने नै वास्तविक परीक्षा हो । जलवायु परिवर्तनको कुरा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा गरिरहँदा नेपालभित्र नदीकिनारमा अव्यवस्थित निर्माण गर्ने, जोखिमयुक्त बस्ती बढाउने, वातावरणीय मूल्यांकनलाई औपचारिकतामा सीमित गर्ने र विपद् आएपछि मात्र उद्धार खोज्ने प्रवृत्तिलाई परिवर्तन गर्न सक्नुपर्छ । विश्वसँग सहयोग माग्दै गर्दा आफ्नै घरभित्र तयारी कमजोर राखियो भने अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चको भाषणले मात्र समस्या समाधान गर्दैन ।
नेपालले अब जलवायुको विषयलाई केवल विदेशी सहायता माग्ने विषयका रूपमा पनि हेर्नु हुँदैन । यो विकासको ढाँचा परिवर्तन गर्ने अवसर हो । हिमाल, पानी, जंगल, कृषि, पर्यटन र मानव बस्तीलाई एउटै वातावरणीय दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्ने समय आएको छ । विपद् आएपछि राहत बाँड्नुको सट्टा विपद् आउनुअघि जोखिम घटाउने काममा राज्यको प्राथमिकता हुनुपर्छ । यस्तो परिवर्तन भयो भने बालेनले महासभामा उठाएको विषय भाषणको विषय मात्र रहने छैन, नेपालको राष्ट्रिय नीतिको विषय बन्नेछ ।
प्रधानमन्त्रीको यो अन्तर्राष्ट्रिय यात्राले एउटा अर्को सम्भावना पनि देखाएको छ । नेपालले विश्वसँग कुरा गर्दा सधैँ सहयोग चाहिने गरिब मुलुकका रूपमा मात्र आफूलाई प्रस्तुत गर्न आवश्यक छैन । नेपालसँग संसारलाई दिन सक्ने कथा पनि छन् । हिमाल संरक्षण, जैविक विविधता, सामुदायिक वन, स्थानीय ज्ञान, प्राकृतिक विपद्सँग जुध्ने अनुभव र कठिन भूगोलमा बाँचिरहेका समुदायका अभ्यास विश्वका लागि पनि उपयोगी हुन सक्छन् । आफ्नो कमजोरी मात्र होइन, आफ्ना अनुभव र सम्भावनालाई समेत विश्वमञ्चमा राख्न सक्नु नै आत्मविश्वासी कूटनीति हो ।
त्यसैले बालेनको महासभा यात्रा र त्यससँग जोडिएको सादगीलाई केवल …अरूभन्दा फरक प्रधानमन्त्रीÚ भन्ने प्रचारमा सीमित गर्नु हुँदैन । यसको वास्तविक अर्थ अझ ठूलो हुन सक्छ । कम तामझाम, कम व्यक्तिगत सुविधा र ठूलो विषयमा स्पष्ट आवाज—राज्य सञ्चालनमा पनि यही संस्कार स्थापित गर्न सकियो भने त्यसले अर्थ राख्छ । नेपालका लागि अहिले विश्वमञ्चमा ठूलो आवाज निकाल्नुभन्दा पनि सही आवाज निकाल्नु महत्वपूर्ण छ ।
न्युयोर्कको महासभामा नेपालले संसार बदल्ने शक्ति लिएर बोलेको होइन । नेपालसँग त्यस्तो शक्ति छैन । संसार बदल्ने बहसमा आफ्नो ठाउँ खोज्ने अधिकार नेपालसँग अवश्य छ । हिमालमा देखिएको परिवर्तन, यहाँका नदीमा बढेको जोखिम र जलवायु संकटले निम्त्याएको असुरक्षाको कुरा नेपालले उठाउनु त्यसै अधिकारको प्रयोग हो । बालेनको भ्रमणको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष पनि यही हुन सक्छ कि देश ठूलो नभए पनि उठाएको प्रश्न ठूलो हुन सक्छ । कहिलेकाहीँ ठूलो संसारलाई एउटा सानो देशले नै आफ्नो भविष्यबारे सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न सोध्न सक्छ ।
