मनोज कुमार पोखरेल
दशैं आउँदैछ भन्ने थाहा पाउन पात्रो हेर्नुपर्दैन । बजारको भीड, घर फर्किने यात्रुको हतार, नयाँ कपडाको किनमेल र गाउँतिर बढ्ने चहलपहलले त्यसको सूचना दिइसकेको हुन्छ । घटस्थापनासँगै घरघरमा जमरा राखिन्छ । दशमी नजिकिँदै गर्दा निधारमा टीका र कानमा जमरा लगाएर ठूलाबडाबाट आशीर्वाद लिने प्रतीक्षा शुरु हुन्छ । काठमाडौं उपत्यकाभित्रै एउटा पुरानो बस्ती छ, जहाँ यही समयको अर्थ अलि फरक हुन्छ । देशको ठूलो हिस्सा दशैंतिर मोडिँदा ललितपुरको खोकना आफ्नै इतिहासतिर फर्किन्छ ।
खोकनामा दशैंलाई लिएर प्रचलित एउटा वाक्य छ— …त्यहाँ दशैं मनाइँदैन ।Ú सुन्दा लाग्न सक्छ, त्यहाँका मानिसले दशैंलाई स्वीकार गर्दैनन् वा जानाजान बहिष्कार गर्छन् । वास्तविक अर्थ त्यति सरल छैन । खोकनाको परम्परा दशैंसँग प्रतिस्पर्धा गरेर जन्मिएको होइन । यहाँका पुराना बासिन्दाको सांस्कृतिक पात्रोमा दशैं पर्ने समयमै आफ्नै देवी, आफ्नै जात्रा र आफ्नै सामुदायिक अनुष्ठानको महत्व रहँदै आएको छ । त्यसैले उनीहरूले एउटा पर्व छोडेर अर्को रोजेका होइनन्Ù पुस्तौंदेखि आफूले पाएको संस्कारलाई निरन्तरता दिएका हुन् ।
खोकनाको यही मौलिक पहिचान सिकाली जात्रासँग जोडिन्छ । स्थानीय जीवनमा सिकाली देवी अर्थात् रुद्रायणीप्रतिको आस्था केवल मन्दिर पुगेर पूजा गर्ने विषय होइन । त्यो बस्तीको इतिहास, मानिसबीचको सम्बन्ध र सामुदायिक जिम्मेवारीसँग गाँसिएको संस्कार हो । दशैंका बेला अन्यत्र घरभित्र पूजा र पारिवारिक भेटघाट केन्द्रमा रहँदा खोकनाको ध्यान समुदायको साझा अनुष्ठानतर्फ केन्द्रित हुन्छ । गाउँका निश्चित मानिसले निश्चित जिम्मेवारी सम्हाल्छन् । बाजा बज्छन्, देवस्वरूप धारण गरिन्छ, नृत्य हुन्छ र पुस्ताले सिकेको विधि अर्को पुस्ताले व्यवहारमै दोहो¥याउँछ ।
यस परम्पराको आरम्भ कहिले भयो भन्ने विषयमा एउटै सर्वस्वीकृत मिति भेटिँदैन । स्थानीय विश्वास, किंवदन्ती र इतिहासका व्याख्याले फरक–फरक समयतिर संकेत गर्छन् । मिति विवादभन्दा ठूलो प्रमाण स्वयं खोकनाको निरन्तरता हो । सयौं वर्षको सामाजिक परिवर्तन पार गरेर कुनै परम्परा आजसम्म समुदायको दैनिक पहिचानसँग जोडिएर रहनु सामान्य कुरा होइन । यसले सिकाली परम्परा खोकनामा पछि थपिएको उत्सव नभई बस्तीको ऐतिहासिक स्मृतिको एउटा पुरानो तह भएको देखाउँछ ।
खोकनाको पुरानो बसोबाससँग पनि सिकालीको कथा गाँसिन्छ । आज देखिने खोकना नै त्यहाँका पुर्खाको पहिलो बसोबास थिएन भन्ने स्थानीय मान्यता छ । कुनै समय बस्ती अर्को क्षेत्रमा रहेको र पछि अहिलेको स्थानतिर सरेको कथा पुस्तान्तरण हुँदै आएको छ । मानिस नयाँ ठाउँमा आए, घर बनाए, बस्ती बसालेÙ तर पुरानो थलोमा रहेको देवीसँगको सम्बन्ध त्यागेनन् । यही कारण सिकाली क्षेत्र पुरानो बस्ती र नयाँ पुस्तालाई जोड्ने सांस्कृतिक पुलजस्तो बनेको छ । मानिसको ठेगाना फेरियो, देवीसँगको सम्बन्ध फेरिएन ।
यही ठाउँमा खोकनाको परम्पराको एउटा गहिरो अर्थ भेटिन्छ । सामान्यतः इतिहास पुस्तकमा खोजिन्छ । खोकनाले भने इतिहासलाई गरिरहेको काममा सुरक्षित राखेको छ । बूढापाकाले कथा सुनाएर मात्र संस्कृति हस्तान्तरण गर्दैनन्Ù नयाँ पुस्तालाई जात्राको जिम्मेवारीभित्र प्रवेश गराउँछन् । कुनै युवकले बाजा समात्दा, कसैले देवताको स्वरूप धारण गर्दा वा कुनै परिवारले गुठीको दायित्व पूरा गर्दा इतिहास फेरि व्यवहारमा दोहोरिन्छ । यस अर्थमा सिकाली जात्रा विगतको सम्झना मात्र होइन, हरेक वर्ष नवीकरण हुने सामुदायिक सम्झौता पनि हो ।
यसको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष देवगण नाच हो । अनुहारमा मुकुन्डो, शरीरमा परम्परागत पहिरन र हातमा देवस्वरूपअनुसारका सामग्री लिएपछि सामान्य मानिस केही समयका लागि धार्मिक पात्रमा रूपान्तरित हुन्छ । दर्शकका लागि त्यो नाच हुन सक्छ, तर समुदायका लागि त्यसमा आस्था मिसिएको हुन्छ । चाल, मुद्रा, बाजाको ताल र पात्रको भूमिकाले देवी–देवता, शक्ति र पौराणिक कथालाई दृश्य रूप दिन्छन् । त्यसैले यसलाई केवल सांस्कृतिक प्रदर्शन भनेर बुझ्दा यसको आधा अर्थ मात्र समातिन्छ ।
खोकनाको परम्परा टिक्नुमा गुठी प्रणालीको भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण छ । आधुनिक भाषामा भन्ने हो भने गुठी यहाँको सांस्कृतिक व्यवस्थापन संयन्त्र हो । जात्रा कसले चलाउने, पूजा कसले सम्हाल्ने, बाजा र नाचको जिम्मेवारी कसले लिने भन्ने कुरा अचानक तय हुँदैन । परम्पराले जिम्मेवारी बाँडेको हुन्छ । यही व्यवस्थाले एउटा पुस्ता कमजोर हुँदा पनि संस्कारको पूरै शृंखला भत्किन दिँदैन । व्यक्ति बदलिन्छ, जिम्मेवारी हस्तान्तरण हुन्छÙ परम्पराको मूल धागो भने कायम रहन्छ ।
त्यसैले …खोकनामा दशैं किन मनाइँदैन ?Ú भन्ने प्रश्नभन्दा …खोकनाले आफ्नो परम्परा यति लामो समयसम्म कसरी जोगायो ?Ú भन्ने प्रश्न बढी अर्थपूर्ण लाग्छ किनभने यहाँको कथा निषेधको होइन, निरन्तरताको हो । खोकनाबासीले अरूले दशैं मनाएको विरोध गरेका छैनन् । उनीहरू स्वयं आफ्नो सांस्कृतिक विधिमा रमाउँछन् । बाहिर विजयादशमीको टीकाको तयारी भइरहँदा यहाँ सिकालीको विधि चल्नु सांस्कृतिक भिन्नताको सहज अभिव्यक्ति हो ।
आजको खोकना भने पुरानो समयको बन्द बस्ती होइन । काठमाडौं उपत्यकाको तीव्र शहरीकरण उसकै ढोकासम्म पुगेको छ । नयाँ पुस्ता आधुनिक शिक्षामा छ, अनेक पेशामा पुगेको छ, विदेशसम्म फैलिएको छ । स्मार्टफोन समातेको पुस्ताले पुर्खाको बाजा पनि समातिरहेको छ । जात्राका दृश्य सामाजिक सञ्जालमा पुग्छन् । बाहिरका मानिस फोटो खिच्न आउँछन् । कुनै समय समुदायभित्र सीमित रहेको संस्कार अहिले सांस्कृतिक पर्यटनको आकर्षणसमेत बनेको छ ।
यही परिवर्तनसँग चुनौती पनि जोडिएको छ । कुनै परम्परा धेरै चर्चित भएपछि त्यसको मूल अर्थभन्दा दृश्य आकर्षण अगाडि आउने खतरा हुन्छ । मुकुन्डो फोटो खिच्ने वस्तु मात्र बन्न सक्छ, नाच मनोरञ्जनमा सीमित हुन सक्छ र जात्रा पर्यटक तान्ने कार्यक्रमजस्तो बन्न सक्छ । खोकनाका लागि अबको कठिन काम जात्रा चलाइरहनु मात्र होइन, किन चलाइन्छ भन्ने चेतना पनि अर्को पुस्तासम्म पु¥याउनु हो । संस्कृतिको शरीर जोगाएर आत्मा हरायो भने निरन्तरताको अर्थ रहँदैन ।
अर्कोतर्फ आधुनिक जीवनले मानिसको समयसमेत परिवर्तन गरेको छ । पहिले कृषि र स्थानीय पेशामा आधारित समुदायका लागि जात्रा र गुठीको जिम्मेवारी जीवनकै हिस्सा हुन्थ्यो । आज जागिर, व्यवसाय, विदेश बसाइ र अध्ययनले मानिसलाई टाढा पु¥याउँछ । यस्तो अवस्थामा पुस्तौंदेखि निर्धारित जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु सहज छैन । तैपनि पर्वका बेला मानिस पुरानो थलोमा फर्कन्छन् र आफ्नो भागको जिम्मेवारी सम्हाल्छन् भने त्यसले परम्पराको शक्ति देखाउँछ ।
खोकनाले नेपाली समाजलाई अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि सम्झाउँछ, त्यो के भने एउटै देशभित्र उत्सव मनाउने एउटै तरिका हुनुपर्छ भन्ने छैन । नेपालको सांस्कृतिक सुन्दरता समानताभन्दा विविधतामा छ । कसैले दशैंमा जमरा राख्छ, कसैले फरक देवीको जात्रा गर्छ । कसैका लागि दशमी मुख्य दिन हुन्छ, कसैका लागि आफ्नै स्थानीय पात्रोको अर्को दिन बढी पवित्र हुन्छ । यी भिन्नताले नेपाली समाजलाई विभाजित होइन, अझ सम्पन्न बनाउँछन् ।
त्यसैले दशैंका बेला खोकना पुग्दा त्यहाँ …दशैं नभएकोÚ देख्नु हुँदैन । बरु त्यहाँ अर्को उत्सव जीवित रहेको देख्नुपर्छ । जमराको ठाउँमा पुस्ताको स्मृति छ, टीकाको ठाउँमा सामुदायिक दायित्व छ, घरघरको चहलपहलसँगै सार्वजनिक अनुष्ठानको रौनक छ । देशका अधिकांश ठाउँ एउटा परिचित उत्सवमा रमाइरहेका बेला खोकना आफ्नै सांस्कृतिक घडीअनुसार चलिरहेको हुन्छ ।
समयले खोकनालाई पनि बदल्नेछ । पुराना घर घट्लान्, नयाँ संरचना थपिएलान्, पेशा फेरिएलान् र मानिस संसारका विभिन्न कुनामा पुग्लान् तर सिकालीको समय आएपछि नयाँ पुस्ताले पुरानो बाजाको आवाज चिन्न सक्यो, आफ्नो जिम्मेवारी सम्झियो र पुर्खाको परम्परालाई बोझ होइन पहिचान ठान्यो भने खोकनाको वास्तविक सम्पदा जोगिइरहनेछ ।
खोकनाको विशेषता उसले दशैं नमनाउनुमा मात्र छैन । उसको वास्तविक विशेषता त बदलिँदो संसारको बीचमा पनि आफ्नो सांस्कृतिक घडी अरूको समय हेरेर नमिलाउनुमा छ । देश दशैं मनाइरहेको बेला खोकना आफ्नो इतिहास मनाउँछ र शायद यही कारणले त्यो पुरानो बस्ती आज पनि केवल एउटा ठाउँ होइन, जीवित परम्पराको नाम बनेर उभिएको छ ।
