रोशन ज्ञवाली
काभ्रेपलाञ्चोकको पनौती भन्नेबित्तिकै धेरैको सम्झनामा पुराना मन्दिर, जात्रा, सांस्कृतिक परम्परा र धार्मिक स्थलहरू आउँछन् । पनौतीको धार्मिक परिचय बजार र पुराना बस्तीमा मात्र सीमित छैन । नगरको भित्री भूगोलतिर पस्दै जाँदा प्रकृति र लोकविश्वाससँग जोडिएका थुप्रै तीर्थस्थल भेटिन्छन् । तिनैमध्ये पनौती नगरपालिका–११, बल्थली क्षेत्रको लड्केश्वर महादेव एउटा यस्तो स्थल हो, जहाँ धर्मको कथा चट्टान, खोला, गुफा र स्थानीय जनजीवनसँग मिसिएको छ । पनौती नगरपालिकाले पनि आफ्नो क्षेत्रलाई ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक तथा धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मान्दै आएको छ ।
लड्केश्वरको विशेषता यसको भव्य भवनभन्दा पनि यसको प्राकृतिक परिवेश हो । लड्कु खोलाको आसपास रहेको चट्टानी भूभाग र गुफाभित्र शिवलिङ्ग रहेको यो ठाउँ सामान्य मन्दिरजस्तो खुला आँगनमा मात्र सीमित छैन । गुफाभित्रको चिस्यान, माथिबाट झर्ने पानी, वरिपरिका ढुंगाका आकृति र खोलाको आवाजले यहाँ पुग्ने मानिसलाई छुट्टै वातावरणको अनुभूति गराउँछन् । सरकारी पर्यटनसम्बन्धी सामग्रीले समेत लड्केश्वरलाई खोला किनारको गुफाभित्र जलहरीसहितको शिवलिङ्ग भएको धार्मिक स्थलका रूपमा उल्लेख गरेको छ ।
कथा जहाँबाट शुरु हुन्छ
लड्केश्वरको उत्पत्तिबारे लिखित इतिहासभन्दा स्थानीय मुखबाट पुस्तौँदेखि सुनिँदै आएको कथा बढी प्रचलित छ । हिन्दू धार्मिक परम्परामा सतीदेवीको देहत्यागपछि भगवान् शिव उनको शरीर बोकेर संसारभरि भौँतारिएको प्रसंग आउँछ । त्यही धार्मिक आख्यानलाई लड्केश्वरसँग जोड्दै स्थानीयहरू सतीदेवीको नाभी यही भूभागमा खसेको विश्वास गर्छन् । यसै कारण यो स्थानमा शिवशक्ति प्रकट भएको र पछि लड्केश्वर महादेवका रूपमा पूजा हुँदै आएको जनविश्वास छ । यो कुरा प्रमाणित ऐतिहासिक घटना नभई धार्मिक किंवदन्ती हो, तर स्थानीय आस्थामा यसको प्रभाव भने गहिरो छ ।
अर्को स्थानीय कथाले लड्केश्वरलाई समुद्रमन्थनको प्रसंगसँग जोड्छ । विष पिएपछि भगवान् शिवलाई भएको ताप शान्त पार्न उनी चिसो स्थान खोज्दै यस क्षेत्रको खोला किनारमा आएको र त्यहीँ विश्राम गरेको भन्ने विश्वास सुनिन्छ । सरकारी पर्यटन सामग्रीमा पनि यही प्रकारको पौराणिक व्याख्या उल्लेख छ । त्यसैले यहाँको नाम र धार्मिक महत्त्वलाई स्थानीयले केवल एउटा शिवलिङ्गसँग नभई महादेवको उपस्थिति र तपस्यासँग जोडेर हेर्ने गरेका छन् ।
यी दुवै कथाको ऐतिहासिक प्रमाण खोज्ने हो भने अलग्गै अनुसन्धान आवश्यक पर्छ । तर ती कथाले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछन्—कुनै धार्मिक स्थलको परिचय केवल पुराना शिलालेख वा दस्तावेजबाट मात्र बन्दैन । मानिसले पुस्तौँसम्म दोहो¥याउँदै आएको विश्वास, त्यसमाथि बनेका संस्कार र त्यस ठाउँप्रतिको भावनात्मक सम्बन्धले पनि कुनै स्थानलाई तीर्थका रूपमा स्थापित गर्छ ।
ढुंगामा देखिने देवता
लड्केश्वरमा पुग्दा धार्मिक अनुभूति गराउने अर्को पक्ष त्यहाँका प्राकृतिक आकृतिहरू हुन् । गुफा र आसपासका चट्टानमा विभिन्न देवदेवी वा धार्मिक प्रतीकसँग मिल्दोजुल्दो आकृति देखिने गरेको स्थानीय विश्वास छ । शिवलिङ्ग, जलहरी र बसाहासँग सम्बन्धित संरचनाका साथै प्राकृतिक रूपमा बनेका ढुंगाका आकृतिलाई श्रद्धालुले आस्थाका दृष्टिले हेर्छन् । यही कारण यहाँ प्रकृति र धर्मलाई अलग–अलग गरेर हेर्न कठिन हुन्छ ।
यही भूगोलमा …धर्मद्वारÚसँग जोडिएको अर्को रोचक विश्वास पनि छ । चट्टानी संरचनाभित्र रहेको साँघुरो बाटोबाट मानिस छिर्ने परम्परालाई कतिपय स्थानीयले मानिसको पाप र पुण्यसँग जोडेर व्याख्या गर्छन् । सजिलै पार हुनेलाई धार्मिक रूपमा शुद्ध र अड्किनेलाई पापको भार बोकेको भन्ने अर्थ लगाउने चलन रहेको पाइन्छ । आधुनिक दृष्टिले हेर्दा यो प्राकृतिक चट्टानको बनावट होÙ धार्मिक दृष्टिले भने यही संरचना मानिसको आचरण जाँच्ने प्रतीक बनेको छ ।
यस्ता विश्वासलाई अन्धविश्वास भनेर मात्र पन्छाउँदा त्यसमा लुकेको सामाजिक पक्ष छुट्न सक्छ । गाउँसमाजमा धर्मद्वारजस्ता कथाले मानिसलाई आफ्नो कर्म सम्झाउने, राम्रो काम गर्न प्रेरित गर्ने र तीर्थस्थलसँग भावनात्मक सम्बन्ध कायम राख्ने कामसमेत गरेको देखिन्छ ।
एकादशीमा जाग्ने बल्थली
लड्केश्वरको सबैभन्दा ठूलो धार्मिक चहलपहल हरिबोधनी एकादशीको आसपास देखिन्छ । काभ्रेका विभिन्न ठाउँबाट मात्र होइन, काठमाडौं उपत्यका तथा छिमेकी जिल्लाबाट समेत श्रद्धालु यहाँ आउने गरेका छन् । सरकारी अभिलेखमै हरिबोधनी एकादशीका दिन बल्थलीमा लड्केश्वर महादेवको मेला लाग्ने उल्लेख छ ।
मेलाको अर्थ यहाँ केवल पूजाआजा गरेर फर्किनु होइन । राति जाग्राम बस्ने, भजन–कीर्तन गर्ने, स्थानीयस्तरमा सांस्कृतिक गतिविधि गर्ने र भोलिपल्ट पूजा सम्पन्न गर्ने परम्पराले यसलाई सामुदायिक उत्सवको रूप पनि दिएको छ । विगतका मेलामा स्थानीय महिला तथा पुरुषको सहभागिता, रातभरको धार्मिक गतिविधि र बिहानको पूजालाई मेलाको निरन्तरतासँग जोडिएको विवरण भेटिन्छ ।
लड्केश्वरको यही विशेषता हो—मेला सकिएपछि पनि त्यो स्थानसँग स्थानीयको सम्बन्ध सकिँदैन । खेतीपाती, पशुपालन, गाउँको दैनिकी र धार्मिक संस्कारबीच यो स्थल निरन्तर जोडिइरहन्छ । त्यसैले बाहिरबाट जानेका लागि यो एउटा …घुम्ने ठाउँÚ भए पनि स्थानीयका लागि यसको अर्थ त्यसभन्दा धेरै ठूलो छ ।
बाटो पनि यात्राकै एउटा भाग
काठमाडौंंबाट लड्केश्वर पुग्ने यात्रालाई पनौती हुँदै अगाडि बढाउन सकिन्छ । काठमाडौं–भक्तपुर–बनेपा हुँदै पनौती प्रवेश गरेपछि खोपासी दिशातर्फ लाग्ने बाटो समात्नुपर्छ । खोपासीबाट लड्केश्वरतर्फको यात्रा ग्रामीण भूभागतिर मोडिन्छ । नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरणको पर्यटनसम्बन्धी प्रकाशनले पनि काठमाडौं–बनेपा–पनौती–खोपासी हुँदै लड्केश्वर पुग्ने र त्यसपछि पदयात्राबाट आसपासका क्षेत्र जोड्न सकिने मार्ग उल्लेख गरेको छ ।
यस यात्राको आकर्षण मन्दिरमा पुगेर मात्र पूरा हुँदैन । पनौतीको पुरानो सांस्कृतिक भूगोल पार गर्दै ग्रामीण बस्ती, खेतबारी, खोला र पहाडी बाटो हुँदै अघि बढ्दा धार्मिक यात्रासँगै प्रकृतिको अनुभव पनि प्राप्त हुन्छ । बल्थलीलाई केन्द्र बनाएर नमोबुद्ध, पनौतीलगायत क्षेत्रतर्फ पदयात्राका सम्भावना रहेको उल्लेखसमेत पाइन्छ ।
पनौती नगरको केन्द्र काठमाडौंंबाट करिब ३२ किलोमिटर दक्षिणपूर्वमा रहेको नगरपालिकाको विवरण छ । त्यसपछि लड्केश्वरतर्फ जाने दूरी र यात्रा समय भने रोजिएको सडक तथा पैदलमार्गअनुसार फरक पर्न सक्छ ।
प्रकृतिको काखमा बढ्दै गरेको धार्मिक गन्तव्य
लड्केश्वर वरपरको भौगोलिक अवस्था यसको अर्को ठूलो सम्पत्ति हो । यहाँको पहाडी भूभाग, खोल्साखोल्सी, हरियाली र ग्रामीण बस्तीले धार्मिक यात्रालाई प्रकृतिसँग जोडिदिन्छ । बल्थली आफैँ पनि लामो समयदेखि ग्रामीण पर्यटन र पदयात्राका लागि चिनिँदै आएको क्षेत्र हो । स्थानीयस्तरमा होमस्टे तथा पर्यटकीय आवासको विकासले पनि धार्मिक यात्रुका साथै घुमफिर गर्न चाहने मानिसलाई आकर्षित गर्ने आधार बनाएको छ ।
यही प्राकृतिक सुन्दरता जोगाउनु अब चुनौती पनि हो । सडक विस्तारका नाममा चट्टान काट्ने, खोलाको किनार अव्यवस्थित बनाउने, मेलाको समयमा फोहोर बढ्ने वा तीर्थस्थललाई अत्यधिक भौतिक संरचनाले भरिदिने हो भने लड्केश्वरको मौलिकता नै कमजोर हुन सक्छ । त्यसैले विकासको अर्थ केवल सडक र संरचना थप्नु नभई त्यहाँको प्राकृतिक र सांस्कृतिक चरित्र जोगाउनु पनि हो ।
स्थानीय सरकारको नयाँ चासो
पछिल्ला वर्षमा लड्केश्वरलाई धार्मिक पर्यटनसँग जोड्ने प्रयासले गति लिएको देखिन्छ । पनौती नगरपालिका आफैँले कृषि, पर्यटन, कला र संस्कृतिलाई आफ्नो विकासको महत्वपूर्ण आधार मानेको छ । त्यसै सन्दर्भमा लड्केश्वरजस्ता ग्रामीण धार्मिक स्थललाई नगरको पर्यटन सञ्जालमा जोड्ने सम्भावना महत्वपूर्ण हुन्छ ।
यहाँ निर्माण गरिएको १०८ फिट अग्लो त्रिशूल यसै प्रयासको एउटा उदाहरण हो । यसको निर्माणमा स्थानीय समुदाय, सामाजिक क्षेत्र र नगरपालिकाको सहकार्यको चर्चा गरिएको थियो । त्रिशूललाई धार्मिक प्रतीकसँगै पर्यटन आकर्षणका रूपमा विकास गर्ने उद्देश्य राखिएको थियो ।
अबको आवश्यकता अझ फराकिलो छ । मन्दिरसम्म पुग्ने बाटो व्यवस्थित गर्ने, पैदलमार्गलाई सुरक्षित बनाउने, खानेपानी र शौचालयको प्रबन्ध गर्ने, मेला अवधिमा फोहोर व्यवस्थापन गर्ने, आवश्यक स्थानमा सूचना पाटी राख्ने र स्थानीय युवालाई पर्यटनसँग जोड्ने हो भने लड्केश्वरको उपयोगिता अझ बढ्न सक्छ । धार्मिक स्थलको विकास स्थानीय बासिन्दाको आयआर्जनसँग जोडिन सके त्यसको संरक्षणमा समुदायको स्वाभाविक रुचि पनि बढ्छ ।
लड्केश्वरको वास्तविक सम्पत्ति
लड्केश्वरलाई ठूलो धार्मिक गन्तव्य बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्नभन्दा पनि यसको मौलिकता कसरी जोगाएर यसको पहिचान फराकिलो बनाउने भन्ने प्रश्न अहिले बढी महत्वपूर्ण छ । यहाँको शक्ति ठूलो संरचनामा भन्दा स्थानीय मानिसले जोगाएर ल्याएको कथामा छ । खोलाको आवाज, गुफाभित्रको शिवलिङ्ग, चट्टानसँग जोडिएका विश्वास, एकादशीको मेला र पुस्तौँदेखि चलिआएको पूजा—यी सबै मिलेर लड्केश्वरको पहिचान बनेको छ ।
पनौतीको धार्मिक नक्सामा इन्द्रेश्वर, धनेश्वरलगायत स्थापित तीर्थहरू चर्चित छन् । त्यसै वृत्तमा लड्केश्वरले भने ग्रामीण भूगोल र प्रकृतिसँग जोडिएको आफ्नै अलग परिचय बनाएको छ । पनौती नगरको समग्र धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई एउटै पर्यटन मार्गमा जोड्न सके लड्केश्वर पनि त्यसको महत्वपूर्ण कडी बन्न सक्छ । नगरपालिकाले पनि आफ्नो सांस्कृतिक विविधता र विभिन्न जात्रा–पर्वलाई पनौतीको पहिचानको आधार मानेको छ ।
अन्ततः लड्केश्वरको कथा प्रमाणित इतिहास र लोककथाको सीमारेखामाथि उभिएको कथा हो । यहाँ सुनाइने प्रत्येक प्रसंगलाई ऐतिहासिक तथ्य मान्नुपर्छ भन्ने होइनÙ तर ती कथाले स्थानीय समाजले आफ्नो भूगोललाई कसरी अर्थ दिएको छ भन्ने कुरा भने स्पष्ट पार्छन् । त्यसैले लड्केश्वरलाई केवल एउटा पुरानो शिवमन्दिर भनेर बुझ्नु यसको वास्तविक परिचयलाई सानो बनाउनु हुनेछ । यो प्रकृति, धार्मिक विश्वास, लोकस्मृति र ग्रामीण जीवन एकै ठाउँमा भेटिने पनौतीको एउटा जीवित सम्पदा हो । त्यसलाई प्रचारभन्दा पहिले संरक्षण, संरचनाभन्दा पहिले मौलिकता र पर्यटनभन्दा पहिले स्थानीय सहभागितासँग जोड्न सकियो भने लड्केश्वरको यात्रा अझ लामो र अर्थपूर्ण बन्न सक्छ ।
