हिमालदेखि नदीसम्मको बदलिँदो कथा

हरि शरण जमकटेल

नेपाललाई जलस्रोतमा धनी देश भनिन्छ । हिमालमा वर्षौंदेखि थुप्रिएको हिउँ, त्यही हिउँबाट बनेका हिमनदी र हिमनदीबाट बग्ने पानीले यहाँका नदीनालालाई जीवन दिएको छ । हिमालमा जमेको पानी क्रमशः पग्लँदै तल झर्छ, खोल्सा–खोल्सीमा मिसिन्छ र अन्ततः ठूला नदीको रूप लिन्छ । यही प्राकृतिक प्रक्रियाभित्र हिमताल पनि महत्वपूर्ण कडीका रूपमा रहेका छन् । पछिल्ला वर्षमा जलवायु परिवर्तनका कारण हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लन थालेपछि हिमतालको स्वरूप, आकार र संख्या परिवर्तन हुँदै गएको छ । यसले पानीको भविष्यसँगै विपद्को जोखिमसमेत बढाएको छ ।
हिमनदी पछाडि हट्दै जाँदा त्यसले छाडेको खाल्डो वा भू–भागमा पग्लिएको पानी जम्मा भएर हिमताल बन्ने गर्छ । कतिपय ताललाई हिमनदीबाट आएको ढुंगा, माटो र हिउँको थुप्रोले बनेको प्राकृतिक बाँधले थामिरहेको हुन्छ । यस्ता बाँध आधुनिक बाँधजस्तो बलिया र स्थायी हुँदैनन् । तालमा पानीको मात्रा अत्यधिक बढेमा, हिमपहिरो वा चट्टान खसेर ठूलो छाल उत्पन्न भएमा, भूकम्प गएमा वा अत्यधिक वर्षा भएमा प्राकृतिक बाँध भत्किन सक्छ । त्यसपछि ठूलो वेगमा पानी तलतिर बग्दा उत्पन्न हुने बाढीलाई ग्लेसियल लेक आउटबस्र्ट फ्लड -न्ीइँ) भनिन्छ ।
यस्तो बाढी सामान्य बाढीभन्दा धेरै खतरनाक हुन सक्छ । पानीसँगै ढुंगा, माटो, बरफ, रूख तथा अन्य वस्तु मिसिएर तलतिर आउने भएकाले यसको विनाशकारी क्षमता अत्यधिक हुन्छ । माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा भएको एउटा घटना केही घण्टामै तलका गाउँ, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, बजार र खेतीयोग्य जमिनसम्म पुग्न सक्छ । त्यसैले हिमतालको जोखिमलाई हिमालको सीमाभित्रको विषय ठान्नु ठूलो भूल हुनेछ । यसको प्रभाव नदी बग्ने सम्पूर्ण भूभागमा पर्न सक्छ ।
हिमनदी घट्दै, हिमताल बढ्दै
हिमतालको जोखिमबारे चर्चा गर्दा यसको मूल कारणतर्फ फर्किनुपर्छ । अहिले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिको प्रत्यक्ष प्रभाव हिमालयमा देखिएको छ । हिन्दूकुश हिमालय क्षेत्रमा सन् १९९० देखि २०२० सम्म हिमनदीको क्षेत्रफल करिब १२ प्रतिशत घटेको र बरफको भण्डार पनि उल्लेख्य रूपमा कम भएको अध्ययनहरूले देखाएका छन् । अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने सन् २००० पछि हिमनदीको बरफ पग्लने गति अघिल्लो अवधिको तुलनामा तीव्र भएको छ ।
यसको एउटा परिणाम हिमतालको विस्तार हो । हिमनदीको ठूलो हिस्सा पग्लँदै गएपछि त्यसबाट निस्कने पानी जम्मा भएर कतिपय ताल ठूलो बन्दै गएका छन् । केही स्थानमा नयाँ हिमतालसमेत निर्माण भएका छन् । यसले तत्कालका लागि नदीमा पानीको मात्रा बढाउन सक्छ, तर दीर्घकालमा हिमनदीको भण्डार नै घट्दै गएपछि सुख्खायाममा नदीको बहाव कमजोर हुने खतरा उत्तिकै गम्भीर छ । अर्थात् आज हिमालमा बढी पानी देखिनु सधैं समृद्धिको संकेत होइन । त्यो भविष्यमा पानीको स्रोत कमजोर बन्नुअघिको चेतावनी पनि हुन सक्छ ।
क्ष्ऋक्ष्ःइम् लगायतका संस्थाले गरेको अध्ययनमा नेपालका कोशी, गण्डकी र कर्णाली जलाधार क्षेत्रमा हजारौं हिमताल पहिचान गरिएका छन् । तीमध्ये केहीलाई सम्भावित रूपमा उच्च जोखिमयुक्त मानिएको छ तर हिमतालको जोखिम स्थिर हुँदैन । जलवायु, तापक्रम, हिमनदीको गति, तालको आकार र प्राकृतिक बाँधको अवस्थाअनुसार जोखिम समयसँगै बदलिन सक्छ । त्यसैले वर्षौंअघि गरिएको एउटा अध्ययनकै आधारमा आजको अवस्था सुरक्षित छ भन्न मिल्दैन ।
मुहानको परिवर्तनको असर तलसम्म
नेपालका ठूला नदी प्रणाली हिमाली जलचक्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएका छन् । हिमालमा हिउँ र हिमनदीले पानी सञ्चय गर्छन् । गर्मीयाममा हिउँ तथा बरफ पग्लिएर नदीमा पानी थपिन्छ । वर्षाको पानी, भूमिगत जल र विभिन्न सहायक खोलाहरू मिसिँदै नदीको बहाव कायम हुन्छ ।
यही कारण हिमालमा आएको परिवर्तनको असर तलसम्म पुग्छ । हिमतालको आकार बढेमा बाढीको जोखिम बढ्छ । हिमनदी घटेमा दीर्घकालमा सुख्खायामको बहावमा कमी आउन सक्छ । नदीको बहावमा हुने यस्तो परिवर्तनले खानेपानी, सिँचाइ, कृषि उत्पादन, जलविद्युत् र पर्यटन सबैलाई प्रभावित गर्न सक्छ ।
नेपालको अर्थतन्त्रमा जलविद्युत्को महत्व बढ्दै गएको अवस्थामा हिमाली नदीको स्वरूपमा हुने परिवर्तन अझ संवेदनशील विषय हो । जलविद्युत् आयोजना नदीको निश्चित बहाव र भूगोलमा आधारित हुन्छन् । अत्यधिक बाढीले संरचना क्षतिग्रस्त बनाउन सक्छ भने लामो समयको पानी अभावले विद्युत् उत्पादनमै असर पार्न सक्छ । त्यसैले हिमताल र हिमनदीको अवस्था बुझ्नु अब वातावरणविद् वा जलविज्ञको मात्र जिम्मेवारी रहेनÙ यो आर्थिक विकासको प्रश्नसमेत बनिसकेको छ ।
संरक्षणको अर्थ थुन्नु होइन
हिमतालको संरक्षण भन्नासाथ ताललाई कुनै तरिकाले नियन्त्रण गर्ने भन्ने बुझ्नु उचित हुँदैन । हिमताल प्रकृतिको आफ्नै जलचक्रको हिस्सा भएकाले यसको वैज्ञानिक व्यवस्थापन र निरन्तर निगरानी नै पहिलो आवश्यकता हो । जोखिमयुक्त तालको नियमित अध्ययन गर्न भू–उपग्रह, ड्रोन, रिमोट सेन्सिङ, स्वचालित पानी मापन केन्द्र तथा आधुनिक मौसम पूर्वानुमान प्रणालीको प्रयोग बढाउनुपर्छ । तालको पानीको सतह, प्राकृतिक बाँधको अवस्था, हिमनदीको गति र आसपासको भौगोलिक परिवर्तनलाई निरन्तर अभिलेख गर्न सके सम्भावित दुर्घटनाको संकेत समयमै पत्ता लगाउन सकिन्छ ।
अत्यधिक जोखिममा रहेका हिमतालको पानीको सतह घटाउने वा सुरक्षित निकास बनाउने जस्ता उपाय आवश्यक भए वैज्ञानिक अध्ययनपछि मात्र अघि बढाउनुपर्छ । प्रकृतिलाई बलपूर्वक नियन्त्रण गर्ने प्रयास आफैं अर्को विपद्को कारण बन्न सक्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पूर्वसूचना प्रणाली हो । हिमताल फुट्ने वा ठूलो बाढी आउन सक्ने अवस्था पहिचान भएपछि तल्लो क्षेत्रका मानिसलाई समयमै सूचना पु¥याउन सकियो भने ठूलो क्षति रोक्न सकिन्छ । साइरन, मोबाइल सन्देश, स्थानीय रेडियो, सञ्चार सञ्जाल र स्थानीय स्वयंसेवकको संयोजनबाट प्रभावकारी चेतावनी प्रणाली बनाउन सकिन्छ । सूचना मात्र दिएर पुग्दैन, कुन बाटोबाट कहाँ जाने, सुरक्षित स्थान कहाँ छ र संकटको समयमा के गर्ने भन्ने विषयमा स्थानीय समुदायलाई नियमित अभ्याससमेत गराउनुपर्छ ।
नदी किनारबारे पुनर्विचार
हिमताल र बाढीको जोखिम बढिरहेको अवस्थामा नदी किनारमा हुने अव्यवस्थित विकासमाथि पनि पुनर्विचार आवश्यक छ । नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्र मिचेर बस्ती, सडक, बजार वा अन्य संरचना निर्माण गर्दा सामान्य बाढीमै ठूलो क्षति हुन सक्छ । हिमताल फुटेर आउने असामान्य बाढीका बेला यस्तो संरचना झनै जोखिममा पर्छ ।
जलविद्युत् आयोजना, पुल, सडक र अन्य ठूला पूर्वाधार निर्माण गर्दा केवल सामान्य बाढीको अनुमानलाई आधार बनाउनु पर्याप्त हुँदैन । हिमताल फुट्न सक्ने सम्भावना, पहिरो, हिमपहिरो र नदीको आकस्मिक बहावसमेत समेटेर जोखिम मूल्यांकन गरिनुपर्छ । विकास र वातावरणबीच सन्तुलन कायम नगरी गरिएको निर्माण अन्ततः विकासकै लागि महँगो साबित हुन सक्छ ।
यसका साथै नेपालले हिमाली क्षेत्रमा रहेका जोखिमबारे भारत र चीनसँगको सहकार्यलाई पनि थप प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । हिमताल, हिमनदी र नदीले राजनीतिक सीमा चिन्दैनन् । माथिल्लो क्षेत्रमा भएको विपद्को असर तल्लो देशसम्म पुग्न सक्छ । त्यसैले मौसम, हिमनदी, हिमताल र नदीको वास्तविक अवस्थासम्बन्धी तथ्यांक आदानप्रदान तथा आकस्मिक सूचना प्रणालीमा क्षेत्रीय सहकार्य आवश्यक छ ।
हिमालसँग भविष्यको पानी
हिमताललाई केवल विपद्को सम्भावित स्रोतका रूपमा हेर्नु पनि सही होइन । यी प्राकृतिक जलस्रोत हुन् र हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीका महत्वपूर्ण अंग हुन् । समस्या हिमताल हुनु होइन, जलवायु परिवर्तनका कारण तिनको प्राकृतिक सन्तुलन तीव्र गतिमा बिग्रनु हो ।
आजको चुनौती दुईतर्फी छन् । एकातिर बढ्दै गरेका र अस्थिर हिमतालले आकस्मिक बाढीको जोखिम बढाएका छन्, अर्कोतिर निरन्तर घट्दै गएका हिमनदीले भविष्यमा पानीको उपलब्धता नै कमजोर पार्न सक्छन् । यी दुई जोखिमलाई अलग–अलग बुझेर समाधान खोज्न सकिँदैन ।
नेपालले अब हिमताललाई विपद् आएपछि सम्झने होइन, विपद् आउनुअघि बुझ्ने र व्यवस्थापन गर्ने नीति लिनुपर्छ । हिमनदीको नियमित अध्ययन, जोखिमयुक्त हिमतालको निगरानी, पूर्वसूचना प्रणाली, नदी किनारको व्यवस्थित विकास, स्थानीय समुदायको तयारी र अन्तरदेशीय सहकार्यलाई एकीकृत गर्न आवश्यक छ ।
हिमालमा जमेको एउटा थोपा पानीको यात्रा अन्ततः मानिसको घर, खेत, उद्योग र विद्युत् आयोजनासम्म आइपुग्छ । त्यसैले हिमालमा भएको परिवर्तन हिमालकै कथा होइन । हिमतालको सुरक्षा भनेको नदीको सुरक्षा हो, नदीको सुरक्षा भनेको जनजीवनको सुरक्षा हो र हिमनदीको संरक्षण भनेको नेपालको भविष्यको पानी जोगाउनु हो । अब प्रश्न हिमतालको जोखिम कति छ भन्ने मात्र होइनÙ त्यो जोखिम थाहा हुँदाहुँदै हामी कति तयार छौं भन्ने हो ।