रोशन ज्ञवाली
मदन नेपाल नेपाली मुक्तक साहित्यका सक्रिय स्रष्टा, साहित्यिक अभियन्ता तथा संगठनकर्ता हुनुहुन्छ । नेपाली साहित्यको मुक्तक विधालाई सिर्जना, प्रकाशन र साहित्यिक कार्यक्रममार्फत व्यापक बनाउन उहाँले निरन्तर योगदान दिँदै आउनुभएको छ । विशेषतः नयाँ तथा स्थापित स्रष्टाहरूलाई एउटै साहित्यिक मञ्चमा जोड्ने, उनीहरूका सिर्जनालाई पुस्तकका रूपमा प्रकाशन गर्ने तथा मुक्तक विधाप्रति पाठक र स्रष्टाको आकर्षण बढाउने कार्यमा उहाँको सक्रिय भूमिका रहेको छ ।
उहाँको साहित्यिक परिचय मुख्यतः मुक्तककारका रूपमा स्थापित छ भन्दा फरक पर्दैन । जीवनका विविध अनुभूति, मानवीय संवेदना, प्रेम, समाज, समसामयिक यथार्थ तथा सामाजिक चेतनासँग सम्बन्धित विषयहरू मुक्तक साहित्यका प्रमुख आधार हुन् । उहाँ स्वयं सिर्जनाकर्ममा सक्रिय रहनुका साथै अन्य स्रष्टाहरूको सिर्जनात्मक यात्रालाई पनि संस्थागत माध्यमबाट अगाडि बढाउन प्रतिवद्ध रहँदै आउनुभएको छ ।
कृति समाजको नेतृत्व
मदन नेपालको साहित्यिक जीवनको महत्वपूर्ण पक्ष उहाँको ‘हामी र हाम्रो कृति समाज’ सँगको सक्रिय नेतृत्व हो । उहाँ उक्त संस्थाका संस्थापक अध्यक्ष हुनुहुन्छ । यो संस्थामार्फत सामूहिक तथा व्यक्तिगत कृति प्रकाशन, स्रष्टा भेटघाट, रचनावाचन, पुस्तक विमोचन तथा सम्मान कार्यक्रमहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन् ।
उहाँको नेतृत्वमा संस्थाले छोटो अवधिमै नेपाली साहित्यका अनेक स्रष्टाहरूलाई प्रकाशनको अवसर प्रदान गरेको देखिन्छ । संयुक्त मुक्तकसङ्ग्रहहरू प्रकाशन गरेर देशका विभिन्न भूगोलमा रहेका स्रष्टाहरूलाई एउटै कृतिमा समेट्ने कार्य संस्थाको उल्लेखनीय उपलब्धिमध्ये एक हो । २०८० सालमा स्थापित संस्थाले निरन्तर साहित्यिक गतिविधि र प्रकाशन कार्य सञ्चालन गर्दै आएको सार्वजनिक विवरणहरूमा उल्लेख छ ।
मुक्तक प्रकाशन अभियान
नेपालको नेतृत्वमा ‘हामी र हाम्रो कृति समाज’ ले सामूहिक मुक्तकसङ्ग्रह प्रकाशनलाई विशेष महत्व दिएको छ । २०८१ सालमा सार्वजनिक भएको संयुक्त मुक्तकसङ्ग्रहमा २५ जना स्रष्टाका ७०० मुक्तक समेटिएको थियो, जसलाई संस्थाको १५औँ कृतिका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो । उक्त अभियानले विभिन्न ठाउँमा रहेका मुक्तक स्रष्टाहरूलाई साझा प्रकाशन मञ्च उपलब्ध गराउने उद्देश्य बोकेको देखिन्छ ।
त्यसैगरी, २०८१/२०८२ को अवधिमा संस्थाले १११ जना स्रष्टाका १,३३२ मुक्तक समेटिएको संयुक्त मुक्तकसङ्ग्रह सार्वजनिक गरेको थियो । सो कार्यक्रमको सभापतित्व संस्थापक अध्यक्ष नेपालले गर्नुभएको थियो । उक्त कार्यक्रममार्फत अग्रज मुक्तककारहरूलाई सम्मान गर्दै नयाँ र पुराना पुस्ताबीच साहित्यिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने प्रयास गरिएको थियो ।
पछिल्ला प्रकाशन गतिविधिहरूमा पनि उहाँको नेतृत्व निरन्तर देखिन्छ । १२३ जना स्रष्टाका १,४७६ मुक्तक समेटिएको सामूहिक मुक्तकसङ्ग्रह सार्वजनिक गर्ने अभियानमा उहाँ संस्थाका अध्यक्षका रूपमा सक्रिय रहनुभएको छ । यसले धेरै स्रष्टाको सिर्जनालाई पुस्तकको माध्यमबाट पाठकमाझ पु¥याउने कार्यमा उहाँको संगठनात्मक भूमिकालाई स्पष्ट गर्दछ ।
साहित्यिक संगठन र स्रष्टा प्रोत्साहन
मदन नेपाल केवल व्यक्तिगत सिर्जनामा सीमित साहित्यकार नभई, उहाँ साहित्यिक संगठन र स्रष्टा प्रोत्साहनमा पनि सक्रिय व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । उहाँको नेतृत्वमा आयोजित कार्यक्रमहरूमा अग्रज तथा नवोदित स्रष्टाहरूलाई एउटै मञ्चमा उपस्थित गराउने, मुक्तक वाचन गर्ने अवसर प्रदान गर्ने तथा साहित्यिक कृतिमाथि समीक्षा र परिचर्चा गर्ने परम्परालाई महत्व दिइएको छ ।
‘अग्रजलाई सम्मान हाम्रो अभियान’ जस्ता कार्यक्रममार्फत वरिष्ठ साहित्यकारहरूको सम्मान र अनुभवलाई नयाँ पुस्तासम्म पु¥याउने प्रयास पनि भएको छ । यस प्रकारका गतिविधिले नेपाली मुक्तक साहित्यमा पुस्तान्तरण, संवाद र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न सहयोग पुरयाएको छ ।
साहित्यिक व्यक्तित्व
मदन नेपालको साहित्यिक व्यक्तित्वमा स्रष्टा, अभियन्ता र संगठनकर्ता यी तीन पक्ष विशेष रूपमा देखिन्छन् । एकातिर उहाँ मुक्तक लेखनमार्फत आफ्नो साहित्यिक पहिचान निर्माण गर्दै हुनुहुन्छ भने अर्कोतिर साहित्यिक संस्था सञ्चालन गरेर अन्य स्रष्टाहरूलाई पनि सिर्जना र प्रकाशनको अवसर उपलब्ध गराउन सक्रिय हुनुहुन्छ ।
उहाँ विभिन्न साहित्यिक कार्यक्रम, कृति विमोचन, मुक्तक वाचन तथा परिचर्चामा सहभागी हुँदै नेपाली मुक्तक विधाको विकासमा निरन्तर संलग्न रहँदै आउनुभएको छ । साहित्यलाई केवल व्यक्तिगत अभिव्यक्तिको माध्यम मात्र नभई सामूहिक सिर्जनात्मक अभियानका रूपमा अगाडि बढाउनुपर्ने उहाँको कार्यशैलीबाट देखिन्छ ।
योगदान र महत्व
नेपाली साहित्यमा मुक्तक एउटा लोकप्रिय र प्रभावकारी काव्य विधा हो । छोटो संरचनाभित्र गहिरो भाव, विचार र सन्देश प्रस्तुत गर्न सकिने भएकाले यस विधाले व्यापक पाठक र स्रष्टा आकर्षित गर्दै आएको छ । यही विधाको प्रवद्र्धनमा मदन नेपालको योगदान विशेष रूपमा संस्थागत र अभियानमुखी रहेको देखिन्छ ।
उहाँको नेतृत्वमा भएका सामूहिक प्रकाशनहरूले धेरै स्रष्टाहरूलाई आफ्नो रचना पुस्तकको रूपमा सार्वजनिक गर्ने अवसर दिएका छन् । साहित्यिक कार्यक्रम, पुस्तक विमोचन, रचनावाचन तथा सम्मान समारोहमार्फत उहाँले साहित्यिक समुदाय निर्माणमा समेत योगदान पु¥याउँदै आउनुभएको छ ।
‘मनीषा’ मुक्तकसंग्रह
मुक्तककार मदन नेपालद्वारा रचित ‘मनीषा’ नेपाली मुक्तक साहित्यमा उहाँको व्यक्तिगत सिर्जनात्मक यात्रालाई प्रतिनिधित्व गर्ने महत्वपूर्ण कृति हो । यो मुक्तकसङ्ग्रह २०८१ साल साउन महिनामा काठमाडौंस्थित लीलाध्वज साहित्य प्रतिष्ठानको सभाहलमा आयोजित कार्यक्रममा सार्वजनिक भएको थियो । ‘मनीषा’ मार्फत स्रष्टा मदन नेपालले जीवनका विविध अनुभूति र संवेदनालाई छोटो तर प्रभावकारी मुक्तक संरचनामा अभिव्यक्त गर्नुभएको छ । मुक्तक विधाको विशेषता नै थोरै शब्दमा गहिरो भाव, विचार र सन्देश प्रस्तुत गर्नु हो, र यो कृति पनि त्यही साहित्यिक यात्राको एउटा महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेर्न सकिन्छ ।
कृतिको साहित्यिक महत्व
‘मनीषा’ मुक्तकसङ्ग्रहलाई मदन नेपालको व्यक्तिगत साहित्यिक पहिचानसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ । उहाँ साहित्यिक संस्था हामी र हाम्रो कृति समाजमार्फत सामूहिक साहित्यिक गतिविधि र प्रकाशन अभियानमा पनि सक्रिय रहँदै आउनुभएको छ । यसर्थ, ‘मनीषा’ उहाँको संगठनात्मक साहित्यिक सक्रियतासँगै व्यक्तिगत सिर्जनात्मक क्षमताको अभिव्यक्ति भएको कृतिका रूपमा महत्व राख्छ ।
प्रकाशनयोग्य छोटो परिचय
‘मनीषा’ मुक्तकसङ्ग्रह मुक्तककार मदन नेपालको सिर्जनात्मक अनुभूति, भाव र विचारलाई समेटिएको साहित्यिक कृति हो । नेपाली मुक्तक विधामा सक्रिय मदन नेपालले यस कृतिमार्फत आफ्नो व्यक्तिगत साहित्यिक यात्रालाई पाठकमाझ प्रस्तुत गर्नुभएको छ । २०८१ सालमा काठमाडौंमा आयोजित एक साहित्यिक समारोहबीच सार्वजनिक भएको यस कृतिले उहाँको मुक्तक सिर्जनाप्रतिको लगाव र साहित्यप्रतिको निरन्तर सक्रियतालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ । साहित्यिक संगठन र सामूहिक प्रकाशन अभियानमा समेत सक्रिय रहेका मदन नेपालका लागि ‘मनीषा’ व्यक्तिगत सिर्जनाको एउटा महत्वपूर्ण साहित्यिक दस्तावेजका रूपमा रहेको छ ।
मुक्तककार मदन नेपाल नेपाली मुक्तक साहित्यका सक्रिय स्रष्टा तथा साहित्यिक अभियन्ताका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ । ‘हामी र हाम्रो कृति समाज’ मार्फत उहाँले साहित्य सिर्जना, सामूहिक तथा व्यक्तिगत कृति प्रकाशन, स्रष्टा प्रोत्साहन, साहित्यिक भेटघाट तथा मुक्तक विधाको प्रवद्र्धनमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ ।
साहित्यलाई व्यक्तिगत सिर्जनाको सीमाभन्दा बाहिर निकालेर सामूहिक अभियानका रूपमा विस्तार गर्ने उहाँको प्रयास नेपाली साहित्यिक क्षेत्रमा उल्लेखनीय छ । नयाँ स्रष्टालाई अवसर, अग्रजलाई सम्मान र मुक्तक साहित्यलाई व्यापक पाठकसमक्ष पुरयाउने उद्देश्यसहित उहाँले निरन्तर सञ्चालन गर्दै आएको साहित्यिक यात्रा नै उहाँको प्रमुख परिचय र योगदानका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ ।
