– प्राविधिक जनशक्तिको उर्वर भूमि तराई– अब छोरीको शिक्षामा फड्को आवश्यक

ईश्वरी बराल

नेपालको तराई केवल अन्न उत्पादनको उर्वर भूमि होइन, जनशक्ति उत्पादनका दृष्टिले पनि निकै सम्भावनायुक्त क्षेत्र हो । चिकित्सा, इन्जिनियरिङ, सूचना प्रविधि, कृषि, निर्माण, प्राविधिक सेवा, उद्योग–व्यवसायदेखि सरकारी तथा निजी सेवाका विभिन्न क्षेत्रमा तराई–मधेशबाट आएका दक्ष जनशक्तिको उल्लेख्य उपस्थिति देखिन्छ । विशेषतः डाक्टर, इन्जिनियर र अन्य प्राविधिक क्षेत्रमा तराईका परिवारले शिक्षालाई सामाजिक प्रतिष्ठा र आर्थिक उन्नतिको भरपर्दो माध्यमका रूपमा लिएको पाइन्छ । यही सकारात्मक चित्रको अर्को पाटोमा एउटा गम्भीर विरोधाभास पनि छ कि छोरालाई उच्च र प्राविधिक शिक्षासम्म पु¥याउन ठूलो लगानी गर्ने समाजका कतिपय हिस्सामा छोरीको शिक्षाले अझै त्यही प्राथमिकता पाउन सकेको छैन ।
यो केवल अनुमान वा सामाजिक अनुभूतिमा सीमित विषय होइन । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को तथ्यांक हेर्दा तराई क्षेत्रमा पाँच वर्षमाथिको जनसंख्याको साक्षरता दर ७३.१ प्रतिशत छ । पुरुषको साक्षरता ८०.५ प्रतिशत हुँदा महिलाको ६६.१ प्रतिशत मात्र छ । अर्थात् तराईमा महिला र पुरुषको साक्षरताबीच १४ प्रतिशत बिन्दुभन्दा बढी अन्तर देखिन्छ । अझ मधेश प्रदेशलाई अलग गरेर हेर्दा अवस्था थप चुनौतीपूर्ण छ । त्यहाँ समग्र साक्षरता ६३.५ प्रतिशत हुँदा पुरुषको ७२.५ प्रतिशत र महिलाको केवल ५४.७ प्रतिशत छ जबकि राष्ट्रिय रूपमा महिला साक्षरता ६९.४ प्रतिशत छ ।
यस तथ्यांकले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ कि डाक्टर र इन्जिनियर जन्माउने घरले आफ्नै छोरीलाई किन बीचैमा पढाइबाट अलग गर्ने अवस्था आउँछ ? यसको उत्तर कुनै एउटा कारणमा खोज्न सकिँदैन । आर्थिक अवस्था, सामाजिक परम्परा, कम उमेरमा विवाह, घरायसी जिम्मेवारी, विद्यालयको दूरी, सुरक्षाप्रतिको चिन्ता, दाइजोको दबाब र छोरी अन्ततः विवाह गरेर अर्काको घर जाने हो भन्ने पुरानो सोच एकअर्कासँग जोडिएका छन् । सबै परिवार र समुदायलाई एउटै आँखाले हेर्न मिल्दैनÙ तर समग्र तथ्यांकले लैङ्गिक असमानता अझै गहिरो रहेको प्रस्ट पार्छ ।
नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ ले यो अन्तरलाई अर्को कोणबाट देखाउँछ । मधेश प्रदेशका १५–४९ वर्ष उमेर समूहका महिलामध्ये करिब ४६ प्रतिशतले औपचारिक शिक्षा नपाएको देखाएको छ भने माध्यमिक वा त्यसभन्दा माथिको शिक्षा पूरा गरेका महिला केवल ८ प्रतिशत थिए । सोही तहको शिक्षा पूरा गर्ने पुरुष १४ प्रतिशत थिए । तुलनाका लागि बागमतीमा माध्यमिक वा माथिल्लो तह पूरा गरेका महिला ३० प्रतिशत थिए । यो अन्तरले मधेशमा विद्यालय प्रवेश मात्र होइन, छोरीलाई विद्यालयमा टिकाइराख्ने र उच्च शिक्षासम्म पु¥याउने विषय अझ महत्वपूर्ण रहेको देखाउँछ ।
यही सामाजिक पृष्ठभूमिमा …बेटी बचाओ, बेटी पढाओÚ जस्ता नाराले अर्थ राख्छन् तर नारा भित्तामा लेखेर, ¥यालीमा बोलेर वा औपचारिक कार्यक्रममा दोहो¥याएर मात्र परिवर्तन सम्भव हुँदैन । यसको वास्तविक अर्थ छोरी जन्मिएको दिनदेखि उसलाई छोरा सरह अवसर दिनु हो । छोराका लागि राम्रो विद्यालय खोज्ने परिवारले छोरीका लागि पनि त्यही विद्यालय खोजोस्Ù छोरालाई विज्ञान, चिकित्सा वा इन्जिनियरिङ पढाउने सपना देख्दा छोरीलाई पनि त्यही सपना देख्न दिइयोस् । तब मात्र नाराले जीवन पाउँछ ।
रोचक कुरा के छ भने विद्यालय जाने उमेरका छोरीहरूको संख्या र सहभागिताले परिवर्तनको सम्भावना पनि देखाइरहेको छ । आर्थिक सर्वेक्षणमा समेटिएको शैक्षिक तथ्यांकअनुसार सन् २०२१ मा विद्यालय तहमा अध्ययनरत छात्राको संख्या सबैभन्दा धेरै मधेश प्रदेशमै थियो । यसको अर्थ छोरीहरू विद्यालयको ढोकासम्म पुग्न थालेका छन् । अब मुख्य चुनौती उनीहरूलाई कक्षा पाँच वा आठमा रोक्न नदिई माध्यमिक, उच्च माध्यमिक, विश्वविद्यालय र प्राविधिक शिक्षासम्म पु¥याउनु हो । यही ठाउँमा राज्य, स्थानीय सरकार, विद्यालय र परिवारको साझा जिम्मेवारी शुरु हुन्छ ।
अर्कोतर्फ कम उमेरको विवाह पनि शिक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको समस्या हो । २०७८ को जनगणनाको मधेश प्रदेशसम्बन्धी प्रतिवेदनअनुसार त्यहाँ पहिलो विवाहको मध्यिका उमेर पुरुषमा २० वर्ष हुँदा महिलामा १७ वर्ष मात्रै छ । पहिलो विवाह भएकामध्ये १०–१४ वर्षमै विवाह हुने अनुपातसमेत उल्लेखनीय देखिन्छ । छोरी किशोरावस्थामै विवाहमा बाँधिएपछि पढाइ छुट्ने, आर्थिक रूपमा अरूमाथि निर्भर हुने र आफ्नो पेशा छनोट गर्ने अवसर साँघुरिने जोखिम स्वाभाविक रूपमा बढ्छ । त्यसैले बालविवाह रोक्नु कानुनी प्रश्न मात्र होइन, छोरीको शिक्षाको निरन्तरतासँग जोडिएको विकासको प्रश्न पनि हो ।
तराई–मधेशका लागि सबैभन्दा ठूलो सम्भावना पनि यहीँ छ । अहिले एउटा परिवारबाट छोरा चिकित्सक बनेको छ भने भोलि त्यही परिवारकी छोरी विशेषज्ञ चिकित्सक बन्न सक्छिन् । एउटा गाउँले इन्जिनियर उत्पादन गरेको छ भने त्यही गाउँबाट महिला सिभिल इन्जिनियर, आर्किटेक्ट, कृषि वैज्ञानिक, सफ्टवेयर इन्जिनियर वा अनुसन्धानकर्ता निस्कन सक्छिन् । त्यसका लागि छोरीलाई अवसरको ढोका खोलिदिनुपर्छ । प्रतिभाको कुनै लिङ्ग हुँदैनÙ अवसरको असमानताले मात्रै प्रतिभाको यात्रालाई रोक्छ ।
विशेषतः विज्ञान, प्रविधि, इन्जिनियरिङ र गणिततर्फ छात्रालाई आकर्षित गर्ने छुट्टै कार्यक्रम आवश्यक देखिन्छ । माध्यमिक तहदेखि विज्ञान प्रयोगशाला, कम्प्युटर शिक्षा, छात्रवृत्ति र करिअर परामर्शसँग छात्रालाई जोड्न सकिन्छ । आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका छोरीलाई उच्च तथा प्राविधिक शिक्षाका लागि छात्रवृत्ति, सुरक्षित छात्रावास र यातायातको व्यवस्था गर्न सकिन्छ । स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रका विद्यालय छाड्ने छात्राको विवरण राखेर किन पढाइ छुट्यो भन्ने खोजी गर्ने प्रणाली बनाउन सक्छन् । कुनै छोरी आर्थिक अभावका कारण पढाइबाट बाहिरिन लागेकी छ भने उसलाई विद्यालयमा टिकाउने जिम्मेवारी समुदाय र सरकार दुवैले लिन सक्नुपर्छ ।
अझ महत्वपूर्ण परिवर्तन भने घरभित्र चाहिन्छ । घरको काम छोरीकै मात्र जिम्मेवारी हो भन्ने मान्यता नबदलिँदासम्म विद्यालयमा नाम लेखाएर मात्रै समानता आउँदैन । छोराले पढ्ने समयमा छोरीले भान्साको काम गर्नुपर्ने, छोराका लागि ट्युसन र कम्प्युटर किन्ने तर छोरीलाई चाँडै विवाहका लागि तयार गर्ने प्रवृत्ति रहेसम्म तथ्यांकको अन्तर घटाउन कठिन हुन्छ । छोरीको शिक्षामा गरिएको खर्चलाई विवाहअघिको अनावश्यक खर्च होइन, परिवार र राष्ट्रको दीर्घकालीन लगानीका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ ।
शिक्षित महिला केवल आफ्नो जीवन बदल्ने व्यक्ति होइनन् । उनी परिवारको स्वास्थ्य, बालबालिकाको शिक्षा, आर्थिक निर्णय र सामाजिक चेतनासँग जोडिन्छिन् । शिक्षित तथा आयआर्जनमा सक्षम छोरीले बाबुआमालाई पनि सहारा दिन सक्छिन् भन्ने उदाहरण समाजमै बढ्दै छन् । त्यसैले …छोरी त अर्काको घर जाने होÚ भन्ने पुरानो मान्यता आजको आर्थिक र सामाजिक वास्तविकतासँग मेल खाँदैन ।
तराई–मधेशले नेपाललाई ठूलो संख्यामा प्रतिभाशाली चिकित्सक, इन्जिनियर, प्राविधिक, शिक्षक, उद्यमी र दक्ष जनशक्ति दिएको छ । अब यही क्षमतालाई आधा जनसंख्यामा अझ विस्तार गर्ने बेला आएको छ । महिला साक्षरता ५४.७ प्रतिशतमा सीमित रहेको मधेशले छोरीलाई उच्च शिक्षासम्म पु¥याउन सके त्यसको प्रभाव एउटा प्रदेशमा मात्र सीमित रहने छैनÙ त्यसले समग्र नेपालको मानव पूँजीलाई बलियो बनाउनेछ ।
त्यसैले अब …बेटी बचाओ, बेटी पढाओÚ लाई नाराभन्दा एक कदम अगाडि लैजानुपर्छ अर्थात बेटी पढाओ, सीप सिकाओ, अवसर दिलाओ र आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्ने बनाओ । छोरी विद्यालय पुग्नु पहिलो सफलता होÙ विश्वविद्यालय र प्राविधिक शिक्षासम्म पुग्नु दोस्रो सफलता होÙ र आफ्नो ज्ञान, सीप तथा क्षमताका आधारमा स्वतन्त्र जीवन निर्माण गर्न सक्नु वास्तविक सफलता हो ।
तराईले धेरै डाक्टर र इन्जिनियर जन्माइसकेको छ । अब प्रश्न कति प्राविधिक जन्मिए भन्ने मात्र होइन, तीमध्ये कति छोरीहरू थिए भन्ने पनि हुनुपर्छ । जुन दिन तराईको प्रत्येक परिवारले छोराका लागि देखेको ठूलो सपना छोरीका लागि पनि समान रूपमा देख्न थाल्छ, त्यस दिन …बेटी बचाओ, बेटी पढाओÚ नारा होइन, बदलिएको समाजको परिचय बन्नेछ ।