गल्फ खेल कस्तो खेल हो ?

हरि शरण जमकटेल

खुला हरियाली मैदान, हातमा विशेष प्रकारको लौरो र आँखाअगाडि एउटा सानो बल । झट्ट हेर्दा गल्फमा यत्ति नै देखिन्छ । त्यो सानो बललाई सयौँ मिटरको दूरी पार गराउँदै अन्ततः केही इन्चको प्वालसम्म पु¥याउन खेलाडीले जति संयम, सीप र मानसिक एकाग्रता देखाउनुपर्छ, त्यही नै यस खेलको वास्तविक सौन्दर्य हो । गल्फमा प्रतिद्वन्द्वीको गति रोक्न पाइँदैन, उसलाई धकेल्न वा छेक्नुपर्दैन । खेलाडीको सबैभन्दा ठूलो प्रतिस्पर्धा मैदानको प्रकृति, हावाको दिशा, दूरी र आफ्नै निर्णयसँग हुन्छ । कुनै समय दरबार, सम्भ्रान्त वर्ग र धनाढ्यहरूको फुर्सदको खेलका रूपमा परिचित गल्फ आज विश्वव्यापी व्यावसायिक खेल बनिसकेको छ ।
नेपालमा पनि यसको यात्रा निकै पुरानो छ, यद्यपि आमखेलका रूपमा विस्तार हुन भने अझै बाँकी छ । गल्फसँग मिल्दोजुल्दो खेल प्राचीनकालमा विभिन्न भूभागमा खेलिएको चर्चा पाइए पनि अहिले संसारले चिनेको आधुनिक गल्फको मूलथलो स्कटल्यान्डलाई मानिन्छ । समुद्री किनार आसपासका खुला घाँसे मैदानमा बललाई लौरोले हिर्काएर निश्चित लक्ष्यसम्म पु¥याउने अभ्यास क्रमशः व्यवस्थित खेलमा परिणत भएको थियो । पन्ध्रौँ शताब्दीसम्म पुग्दा स्कटल्यान्डमा यसको लोकप्रियता यति बढिसकेको थियो कि सन् १४५७ मा राजा जेम्स द्वितीयले सैनिकहरूले धनुर्विद्याको अभ्यास छाडेर गल्फ र फुटबलमा समय बिताएको भन्दै ती खेलमाथि रोक लगाउने कानूनसमेत जारी गरेका थिए । पछि प्रतिबन्ध हट्दै गयो र गल्फ स्कटल्यान्डको खेल संस्कृतिसँग गहिरोसँग जोडियो । अठारौँ शताब्दीमा लिखित नियम बन्न थालेपछि यसले व्यवस्थित प्रतिस्पर्धाको रूप लियो । उन्नाइसौँ शताब्दीमा बेलायती प्रभाव फैलिएका मुलुकमा गल्फ पनि पुग्यो । त्यसपछि युरोप, अमेरिका, एशिया, अफ्रिका र अस्ट्रेलियासम्म विस्तार हुँदै आधुनिक समयमा यो प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय खेल बन्यो ।
बेलायतको …द ओपनÚ, अमेरिकाको …यूएस ओपनÚ, …मास्टर्सÚ र …पीजीए च्याम्पियनसिपÚ आज पुरुष गल्फका सर्वाधिक प्रतिष्ठित प्रतियोगितामध्ये गनिन्छन् । सन् २०१६ को रियो ओलम्पिकबाट गल्फ पुनः ओलम्पिक खेलमा फर्किएपछि यसको विश्वव्यापी खेल पहिचान अझ फराकिलो बनेको छ ।
गल्फ बुझ्न यसको मैदान बुझ्नु आवश्यक हुन्छ । क्रिकेट वा फुटबलमा जस्तो लगभग एउटै आकारको मैदान गल्फमा हुँदैन । कुनै कोर्स समथर हुन्छ, कुनै उकालो–ओरालो, कतै रूखले घेरिएको हुन्छ भने कतै पोखरी, खोल्सा वा बालुवाका खाल्डा चुनौती बनेर उभिएका हुन्छन् । सामान्यतया पूर्ण गल्फ कोर्समा १८ होल हुन्छन् । खेलाडीले प्रत्येक होलको शुरुआती स्थान अर्थात् …टीÚ बाट बल प्रहार गर्छ र कमभन्दा कम प्रहारमा त्यसलाई अन्तिम …ग्रिनÚ मा रहेको प्वालमा पु¥याउने प्रयास गर्छ । बीचको राम्रोसँग काटिएको घाँसे बाटोलाई …फेयरवेÚ भनिन्छ । त्यसबाहिर बाक्लो घाँस भएको …रफÚ, बालुवाका …बङ्करÚ र पानी वा अन्य प्राकृतिक अवरोधले खेललाई कठिन बनाउँछन् । त्यसैले शक्तिशाली प्रहार गर्न सक्नु मात्र राम्रो गल्फरको विशेषता होइन । बल कहाँ खसाल्ने, कुन दिशामा खेल्ने र जोखिम कति लिने भन्ने निर्णय उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
यस खेलमा एउटै लौरोले सबै काम हुँदैन । लामो दूरीमा बल पठाउन …ड्राइभरÚ, मध्यम वा फरक दूरीका लागि विभिन्न …आइरनÚ र छोटो तथा विशेष प्रहारका लागि …वेजÚ प्रयोग गरिन्छ । प्वाल नजिकको ग्रिनमा पुगेपछि बल गुडाउन …पटरÚ चाहिन्छ । प्रत्येक होलका लागि त्यसलाई पूरा गर्न अपेक्षित प्रहार संख्या तोकिएको हुन्छ, जसलाई …पारÚ भनिन्छ । पार चारको होल चार प्रहारमै पूरा भयो भने खेलाडीले पार बनायो । एक प्रहार कममा सके …बर्डीÚ र एक बढी लागे …बोगीÚ भनिन्छ । पारभन्दा दुई कम प्रहारलाई …इगलÚ भनिन्छ । अधिकांश प्रतियोगितामा १८ होलको निर्धारित राउन्ड पूरा गरेपछि सबैभन्दा कम कुल प्रहार गर्ने खेलाडी अगाडि रहन्छ । यसरी हेर्दा गल्फमा बललाई जोडले हिर्काउने क्षमताभन्दा सही रणनीति, निरन्तरता र गल्ती कम गर्ने कला बढी निर्णायक हुन्छ ।
गल्फको चर्चा हुँदा बारम्बार उठ्ने अर्को प्रश्न हो कि यसलाई किन धनाढ्यहरूको खेल भनिन्छ ? यसको उत्तर खेलको प्रकृति र इतिहास दुवैमा भेटिन्छ । एउटा व्यवस्थित गल्फ कोर्सका लागि ठूलो भूभाग चाहिन्छ । घाँसलाई निश्चित उचाइमा राख्ने, सिँचाइ गर्ने, बङ्कर र ग्रिनको नियमित हेरचाह गर्ने तथा क्लब हाउससहितका संरचना सञ्चालन गर्न पर्याप्त खर्च लाग्छ । खेलाडीका लागि पनि विभिन्न क्लब भएको सेट, विशेष जुत्ता, बल, पोशाक, ब्याग र अन्य सामग्री आवश्यक पर्छन् । धेरै निजी गल्फ क्लबमा सदस्य बन्न छुट्टै शुल्क तिर्नुपर्छ । यही आर्थिक संरचनाले लामो समयसम्म निम्न र मध्यम आय भएका मानिसलाई यस खेलबाट टाढा राख्यो ।
अर्कोतर्फ गल्फको सामाजिक चरित्रले पनि …धनीको खेलÚ भन्ने छवि बनायो । युरोपदेखि एशियासम्म कुनै समय उच्च सैनिक अधिकारी, शासक, उद्योगपति, व्यापारी र कूटनीतिक समुदायबीच गल्फ लोकप्रिय रह्यो । एउटा राउन्ड पूरा गर्न धेरै समय लाग्ने भएकाले खेलसँगै लामो कुराकानी गर्ने अवसर मिल्छ । त्यसैले कतिपय मुलुकमा गल्फ मैदान व्यापारिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने र अनौपचारिक भेटघाट गर्ने थलोसमेत बन्यो । आज अवस्था धेरै बदलिएको छ । सार्वजनिक कोर्स, प्रशिक्षण केन्द्र र सुलभ अभ्यास सुविधा विस्तार भएका मुलुकमा मध्यम वर्ग र युवाको सहभागिता उल्लेख्य छ । विश्वस्तरमा महिला खेलाडीको उपस्थिति पनि बढिरहेको छ । त्यसैले गल्फको अभिजात्य विगत सत्य भए पनि त्यसैलाई यसको स्थायी परिचय मान्न मिल्दैन ।
नेपालको गल्फ यात्रा पनि रोचक छ । यहाँ यो खेल सर्वसाधारणबाट शुरु भएर दरबार पुगेको होइन, तत्कालीन शासक तथा सम्भ्रान्त वर्गबाट शुरु भएर विस्तारै बाहिर आएको हो । नेपालमा बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भतिर राणा शासनकै समयमा गल्फ खेल्न थालिएको इतिहास पाइन्छ । सन् १९१७ आसपास काठमाडौंको गौचर क्षेत्रमा यसको अभ्यास शुरु भएको मानिन्छ । त्यसबेला आजको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल आसपासको भूभाग निकै खुला थियो । त्यही क्षेत्रमा बनेको गल्फ मैदान कालान्तरमा गौचर गल्फ क्लबका रूपमा विकसित भयो । राजा महेन्द्रको संरक्षण प्राप्त गरेपछि सन् १९६५ मा यसले …रोयल नेपाल गल्फ क्लबÚ नाम पायो । विमानस्थल विस्तारसँगै यसको क्षेत्र साँघुरिँदै गए पनि यो नेपाली गल्फ इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण धरोहरका रूपमा अहिले पनि अस्तित्वमा छ ।
नेपालमा शुरुआती समयमा गल्फ खेल्नेहरूमा राणा तथा शाह परिवारका सदस्य, उच्चपदस्थ व्यक्ति र विदेशी कूटनीतिक समुदायको बाहुल्य थियो । त्यसैले यहाँ पनि गल्फले लामो समय अभिजात्य खेलकै परिचय बोक्यो । समयसँगै नेपाली खेलाडीको प्रवेश बढ्यो र प्रतियोगितात्मक वातावरण तयार हुन थाल्यो । काठमाडौंमा गोकर्ण फरेस्ट गल्फ रिसोर्टको कोर्स विकास भएपछि नेपाली गल्फले आधुनिक पूर्वाधारको अर्को आधार पायो । पोखराको हिमालयन गल्फ कोर्स आफ्नो प्राकृतिक बनावटका कारण विशिष्ट मानिन्छ भने धरानमा समेत गल्फको पुरानो अभ्यास र संरचना छ । यसरी काठमाडौंमा केन्द्रित खेल क्रमशः अन्य क्षेत्रमा पनि पुगेको देखिन्छ ।
नेपालका लागि गल्फको महत्व पदक वा प्रतियोगितामा मात्रै सीमित छैन । यसको एउटा महत्वपूर्ण सम्भावना पर्यटनसँग जोडिएको छ । संसारमा ठूलो संख्यामा यस्ता पर्यटक छन्, जो भ्रमण गर्ने गन्तव्य छनोट गर्दा गल्फ सुविधालाई समेत प्राथमिकता दिन्छन् । नेपालसँग हिमाल, पहाड, वनजंगल र फरक भूगोलको प्राकृतिक सम्पदा छ । यही प्राकृतिक वातावरणलाई बिगारेर कृत्रिम संरचना थप्नुको साटो वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्दै विशिष्ट गल्फ गन्तव्य विकास गर्न सके पर्यटनमा नयाँ क्षेत्र खुल्न सक्छ । बिहान हिमशृंखला हेर्दै गल्फ खेल्ने र त्यसपछि नेपाली संस्कृति तथा प्राकृतिक गन्तव्य अनुभव गर्ने प्याकेज अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकका लागि फरक आकर्षण बन्न सक्छ । यसका लागि वातावरणीय प्रभाव, पानीको उपयोग र जमिनको व्यवस्थापनलाई गम्भीरतापूर्वक हेर्नु आवश्यक हुन्छ । ठूलो भूभाग र पानी चाहिने भएकाले जहाँसुकै गल्फ कोर्स बनाउनु उपयुक्त समाधान होइन ।
नेपालमा गल्फको अर्को चुनौती यसलाई सीमित वर्गको घेराबाट बाहिर ल्याउनु हो । राम्रो खेलाडी बन्न शुरुबाटै महँगो सदस्यता लिनुपर्ने अवस्था रहेसम्म प्रतिभा खोज्न कठिन हुन्छ । विद्यालय र युवालाई आधारभूत प्रशिक्षण, साझा उपकरण, साना अभ्यासस्थल तथा प्रतिभा पहिचान कार्यक्रम उपलब्ध गराउन सकिए आर्थिक अवस्थाभन्दा क्षमताका आधारमा खेलाडी अगाडि आउन सक्छन् । हरेक खेल शुरुमा लोकप्रिय हुँदैन । अवसर, पूर्वाधार र सफल खेलाडी जन्मिँदै जाँदा समाजको आकर्षण पनि बढ्छ । कुनै बेला नेपालमा केही खेल सीमित क्षेत्रमा मात्र लोकप्रिय थिए, तर उपलब्धि र सञ्चारको विस्तारले तिनलाई घरघरमा पु¥याएको उदाहरण हाम्रै अगाडि छ ।
वास्तवमा गल्फको आकर्षण यसको शान्त देखिने मैदानभित्र लुकेको कठिन प्रतिस्पर्धामा छ । खेलाडीले बल हिर्काउनुअघि हावाको दिशा हेर्छ, दूरी अनुमान गर्छ, भूगोल बुझ्छ, उपयुक्त क्लब रोज्छ र आफ्नो शरीर तथा मनलाई नियन्त्रणमा राखेर प्रहार गर्छ । एउटा क्षणको हतारले पूरै होल बिगार्न सक्छ भने कठिन अवस्थामा गरिएको एउटा सही निर्णयले नतिजा बदल्न सक्छ । त्यसैले गल्फ शरीरको शक्तिभन्दा बुद्धि, अभ्यास र संयमको खेल पनि हो । स्कटल्यान्डका खुला मैदानबाट शुरु भएको आधुनिक गल्फ संसारका प्रतिष्ठित प्रतियोगितासम्म पुगेको छ भने नेपालमा दरबार र सम्भ्रान्त वृत्तबाट शुरु भएको यसको यात्रा बिस्तारै व्यावसायिक खेल र पर्यटनतर्फ मोडिएको छ ।
अब नेपालले यसलाई केवल …धनाढ्यहरूको खेलÚ भनेर टाढाबाट हेर्ने कि सीमित स्रोतभित्रै नयाँ प्रतिभा, खेल संस्कृति र पर्यटनको सम्भावनासँग जोड्ने भन्ने कुराले नेपाली गल्फको आगामी यात्रा धेरै हदसम्म यही छनोटमा निर्भर रहनेछ । -अधिवक्ता जमकटेल खेलसँग सम्वन्धित लेखहरुमा कलम चलाउन रुचाउनु हुन्छ)