हरि शरण जमकटेल
दुईतिर खेलाडी, बीचमा एउटा जाली र अगाडि–पछाडि दौडिरहेको सानो बल । पहिलो नजरमा टेबलटेनिस निकै सामान्य खेलजस्तो लाग्न सक्छ । बलले टेबल छोएर फर्किने प्रत्येक क्षणमा खेलाडीको गति, एकाग्रता, शरीरको सन्तुलन र निर्णय गर्ने क्षमताको परीक्षा भइरहेको हुन्छ । केही सेकेन्डमै खेलको दिशा बदलिन सक्छ । यही तीव्रता र कौशलका कारण कहिल्यै घरभित्रको मनोरञ्जनका रूपमा सुरु भएको यो खेल आज संसारका प्रतिष्ठित खेलकुद प्रतियोगिताको अभिन्न हिस्सा बनेको छ ।
टेबलटेनिसको प्रारम्भिक स्वरूप १९औँ शताब्दीको उत्तरार्धतिर युरोपमा विकसित भएको मानिन्छ । बाहिर मैदानमा खेलिने टेनिसको सानो र घरभित्र खेल्न सकिने रूपका रूपमा यसको अभ्यास सुरु भएको थियो । त्यसबेला आजको जस्तो वैज्ञानिक रूपमा तयार गरिएको टेबल, ¥याकेट र बल थिएनन् । समयसँगै खेलका उपकरणमा सुधार भयो, नियमहरू व्यवस्थित भए र यसले आफ्नै छुट्टै पहिचान बनाउन थाल्यो । यही विकासक्रमले …पिङपङÚ भनेर चिनिने मनोरञ्जनात्मक खेललाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाको खेलमा रूपान्तरण ग¥यो ।
अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा खेललाई व्यवस्थित बनाउन सन् १९२६ मा अन्तर्राष्ट्रिय टेबलटेनिस महासंघ अर्थात् क्ष्त्त्ँ स्थापना भयो । त्यसपछि विश्व च्याम्पियनसिपलगायत ठूला प्रतियोगिताले खेलाडीलाई आफ्नो क्षमता प्रमाणित गर्ने साझा मञ्च प्रदान गर्न थाले । आज विश्व टेबलटेनिसमा विश्व च्याम्पियनसिप, विश्व कप, महादेशीय प्रतियोगिता, अन्तर्राष्ट्रिय टुर र ओलम्पिकसम्मको लामो प्रतिस्पर्धात्मक संरचना छ । ओलम्पिकमा भने टेबलटेनिसले सन् १९८८ को सोल खेलकुदबाट प्रवेश पाएको हो ।
यस खेलको इतिहासमा एसियाको प्रवेश विशेष महत्वको छ । जापानहुँदै चीनले विश्व टेबलटेनिसमा आफ्नो बलियो उपस्थिति स्थापित गरेपछि खेलको शैली नै धेरै हदसम्म बदलियो । छिटो आक्रमण, बलमा स्पिन, नजिकबाट नियन्त्रण र असाधारण प्रतिक्रिया क्षमता एसियाली खेलाडीहरूको पहिचान बन्दै गयो । चीनले त पछिल्ला दशकमा विश्व टेबलटेनिसमा असाधारण प्रभाव कायम राखेको छ । यसको अर्थ अन्य देशका खेलाडी कमजोर छन् भन्ने होइन । जर्मनी, स्वीडेन, दक्षिण कोरिया, जापान, फ्रान्सलगायत मुलुकले पनि विश्वस्तरमा आफ्नो छुट्टै परम्परा र खेलशैली निर्माण गरेका छन् ।
टेबलटेनिस खेलकुदको इतिहासमा राजनीतिक सम्बन्धसँग जोडिएको एउटा रोचक अध्याय पनि छ । सन् १९७१ मा अमेरिकी र चिनियाँ टेबलटेनिस खेलाडीबीच भएको आदानप्रदानले दुई देशबीचको सम्बन्धमा संवादको वातावरण बनाउन सांकेतिक भूमिका खेलेको थियो । त्यस घटनालाई पछि …पिङपङ डिप्लोमेसीÚका रूपमा चर्चित बनाइयो । यसले खेल मैदानभन्दा बाहिर पनि खेलको प्रभाव कति फराकिलो हुन सक्छ भन्ने देखाएको थियो ।
नेपालमा पनि पुरानो यात्रा
नेपालमा टेबलटेनिसको इतिहास नयाँ होइन । राष्ट्रियस्तरमा यसको संस्थागत विकासका लागि अखिल नेपाल टेबलटेनिस संघ स्थापना भएको इतिहास सन् १९५० सम्म पुग्छ । नेपाल ओलम्पिक कमिटीको अभिलेखमा पनि प्रारम्भिक चरणमा ओलम्पिक कमिटीसँग आवद्ध गराइएका राष्ट्रिय खेल संस्थामध्ये अखिल नेपाल टेबलटेनिस संघको नाम उल्लेख छ ।
शुरुवाती समयमा यो खेल मुख्यतः काठमाडौंमा सीमित थियो । सीमित साधन र खेल सामग्रीका बाबजुद खेलाडीहरूले अभ्यास गर्दै राष्ट्रिय प्रतियोगिताको आधार तयार पारे । विस्तारै सरकारी निकाय, सुरक्षा निकायका क्लब, विद्यालय तथा विभिन्न खेल संस्थाको संलग्नता बढ्दै गएपछि खेल देशका अन्य भूभागमा पनि पुग्न थाल्यो । आज राष्ट्रिय प्रतियोगितामा विभिन्न विभागीय टोलीसँगै प्रदेश र जिल्लाबाट समेत खेलाडीको सहभागिता हुने गरेको छ ।
नेपालको टेबलटेनिस इतिहासलाई हेर्दा महिला खेलाडीको योगदानलाई अलग राख्न सकिँदैन । सिजरिन शाह, गीता क्षेत्री, इन्दिरा चित्रकार, नीलम तुलाधरजस्ता पुराना पुस्ताका खेलाडीले अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धामा नेपाललाई चिनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले । त्यसपछि नबिता श्रेष्ठजस्ता खेलाडीले लामो समय घरेलु महिला टेबलटेनिसमा आफ्नो प्रभाव कायम राखिन् । राष्ट्रिय प्रतियोगितामा नबिताको लगातार सफलताले महिला खेलाडीका लागि पनि यो खेलमा दीर्घकालीन सम्भावना रहेको देखायो । राष्ट्रियस्तरमा उनको प्रभुत्वको एउटा उदाहरण सन् २०१८ को राष्ट्रिय प्रतियोगितामा फेरि महिला एकल उपाधि जित्नु पनि हो ।
पुरुषतर्फ दीप साउन, शिवसुन्दर गोथे, पुरूषोत्तम बज्राचार्य, विनेश खनियाँलगायत खेलाडीले विभिन्न पुस्तामा राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धालाई जीवन्त राखे । पछिल्लो पुस्तामा सन्तु श्रेष्ठ र संयोग कपालीजस्ता नाम अगाडि आएका छन् । १३औँ दक्षिण एशियाली खेलकुदमा नेपालले टेबलटेनिसमा रजत र कांस्य पदकसमेत प्राप्त गरेको नेपाल ओलम्पिक कमिटीको अभिलेखले देखाउँछ । त्यस टोलीमा सन्तु श्रेष्ठ, पुरूषोत्तम बज्राचार्य, शिवसुन्दर गोथे, नविता श्रेष्ठलगायत खेलाडी थिए ।
सन्तुको ओलम्पिक यात्रा
नेपाली टेबलटेनिसको पछिल्लो इतिहासमा सबैभन्दा महत्वपूर्ण मोड भने सन्तु श्रेष्ठको ओलम्पिक छनोट हो । काठमाडौंमा भएको दक्षिण एशियाली छनोट प्रतियोगितामा पुरुषतर्फ विजेता बनेपछि सन्तुले २०२४ पेरिस ओलम्पिकमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर पाए । नेपाल ओलम्पिक कमिटीले उनलाई टेबलटेनिसमा ओलम्पिकका लागि प्रत्यक्ष छनोट हुने पहिलो नेपाली खेलाडीका रूपमा अभिलेख गरेको छ ।
सन्तुको उपलब्धि एउटा खेलाडीको व्यक्तिगत सफलता मात्र रहेन । यसले नेपालमा लामो समयदेखि अभ्यास भइरहेको टेबलटेनिसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नयाँ ढंगले हेर्ने अवसर पनि दियो । उनको सफलताले विद्यालय तहमा ¥याकेट समातिरहेका नयाँ पुस्ताका खेलाडीलाई पनि …नेपालबाट ओलम्पिकसम्म पुग्न सकिन्छÚ भन्ने उदाहरण दिएको छ ।
यसअघि पनि सन्तुले निकै कम उमेरमै राष्ट्रियस्तरमा आफ्नो क्षमता देखाइसकेका थिए । उनी किशोर अवस्थामै वरिष्ठ राष्ट्रिय च्याम्पियन बन्न सफल भएका थिए । यसले खेलाडी तयार पार्न उमेरभन्दा प्रशिक्षण, निरन्तरता र सही अवसर महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाउँछ ।
प्रतियोगिताको संसार
नेपालमा टेबलटेनिसका लागि राष्ट्रिय च्याम्पियनसिप सबैभन्दा महत्वपूर्ण घरेलु मञ्चमध्ये एक हो । त्यसबाहेक राष्ट्रिय खेलकुद, विभागीय प्रतियोगिता, खुला प्रतियोगिता, विद्यालयस्तरीय प्रतियोगिता, जुनियर तथा क्याडेट तहका प्रतिस्पर्धा हुँदै आएका छन् । केही समय राष्ट्रिय लिगको अवधारणासमेत अघि बढाइएको थियो । सन् २०१० मा काठमाडौंमा पहिलो स्वनच्छी कप राष्ट्रिय लिग आयोजना भएको अभिलेख छ ।
नेपालका खेलाडीका लागि अन्तर्राष्ट्रिय तहमा भने दक्षिण एसियाली खेलकुद, दक्षिण एसियाली च्याम्पियनसिप, एसियाली खेलकुद, विश्व च्याम्पियनसिप, ओलम्पिक छनोट तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता महत्वपूर्ण अवसर हुन् । नेपाली टोलीले विश्व च्याम्पियनसिपमा समेत सहभागिता जनाउँदै आएको छ । सन् २०१९ को विश्व टेबलटेनिस च्याम्पियनसिपका लागि सन्तु श्रेष्ठ, नविता श्रेष्ठ, विनेश खनियाँ, दीक्षा तामाङ, स्वेच्छा नेम्वाङलगायत खेलाडी सम्मिलित नेपाली टोली हंगेरी गएको थियो ।
यस्ता प्रतियोगिताको महत्व पदकमा मात्र हुँदैन । बलिया खेलाडीहरूसँग खेल्दा नेपाली खेलाडीले आफ्ना कमजोरी बुझ्ने, नयाँ प्रविधि सिक्ने र अन्तर्राष्ट्रिय खेलको गति अनुभव गर्ने अवसर पाउँछन् । त्यसैले अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता आफैंमा खेलाडी विकासको एउटा पाठशाला हो ।
अबको बाटो
नेपालमा टेबलटेनिसको इतिहास लामो भए पनि यसको सम्भावना अझै पूर्ण रूपमा उपयोग हुन बाँकी छ । एउटा टेबल र केही ¥याकेटबाट पनि प्रशिक्षण शुरु गर्न सकिने भएकाले यो खेल विद्यालय र स्थानीय तहसम्म विस्तार गर्न तुलनात्मक रूपमा सहज छ । अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको खेलाडी उत्पादन गर्न नियमित प्रशिक्षण, दक्ष प्रशिक्षक, वैज्ञानिक फिटनेस कार्यक्रम, पर्याप्त प्रतियोगिता र विदेशमा अभ्यास गर्ने अवसर आवश्यक हुन्छ ।
नेपालले केही राम्रा खेलाडी उत्पादन गरेको छ । अब चुनौती ती प्रतिभालाई निरन्तरता दिनु हो । एउटा पुस्ता राष्ट्रिय च्याम्पियन बनेर रोकिएर अर्को पुस्ता फेरि शून्यबाट शुरु गर्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्नुपर्छ । बालबालिकालाई प्रारम्भिक उमेरमै खेलसँग जोड्ने, प्रशिक्षक तयार गर्ने, प्रदेशस्तरमा नियमित प्रतियोगिता सञ्चालन गर्ने र प्रतिभाशाली खेलाडीलाई दीर्घकालीन प्रशिक्षणमा राख्ने हो भने नेपालको स्तर अझ माथि उठ्न सक्छ ।
अहिले टेबलटेनिस केवल मनोरञ्जनका लागि टेबलमा बल हान्ने खेल रहेन । यो गति, विज्ञान, रणनीति र मानसिक तयारीको खेल बनेको छ । नेपालमा पनि यसको यात्रा आधा शताब्दीभन्दा धेरै पुरानो छ र पछिल्ला वर्षमा सन्तु श्रेष्ठको ओलम्पिक छनोटले यसको इतिहासमा नयाँ पाना थपेको छ । २०२६ मा पनि नेपालमा टेबलटेनिस गतिविधि जारी छन्Ù नेपाल ओलम्पिक कमिटीले अप्रिल २०२६ मा समेत राष्ट्रिय खेलाडीको सहभागितामा टेबलटेनिस कार्यक्रम आयोजना गरेको जनाएको छ ।
त्यसैले नेपालको टेबलटेनिसको कथा पदकको सूची मात्र होइन । यो सीमित साधनबाट सुरु भएको एउटा खेलले पुस्ता–पुस्ता पार गर्दै राष्ट्रिय च्याम्पियन जन्माएको, दक्षिण एसियाली मञ्चमा पदक जितेको र अन्ततः ओलम्पिकको ढोकासम्म पुगेको कथा हो । अबको सपना अझ अगाडि हुन सक्छ कि नेपालको नाम केवल ओलम्पिकमा सहभागी हुने सूचीमा होइन, विश्व टेबलटेनिसको प्रतिस्पर्धामा आत्मविश्वासका साथ उभिने सूचीमा पनि देखिनु ।
