स्पन्दन भट्टराई
मानिसले प्रकृतिबाट प्राप्त गरेका धातुमध्ये फलामलाई सबैभन्दा उपयोगी र प्रभावशाली धातु मानिन्छ । आज घर निर्माणदेखि ठूला उद्योग, यातायात, कृषि, ऊर्जा, मेसिनरी र प्रविधिसम्म फलाम तथा त्यसबाट बनेका मिश्रधातुको प्रयोग व्यापक छ । आजको आधुनिक फलाम उद्योगसम्म आइपुग्न मानव सभ्यताले हजारौँ वर्षको यात्रा पार गरेको छ । फलाम केवल एउटा धातु होइन, मानवको श्रम, युद्ध, कृषि, निर्माण र औद्योगिक विकाससँग गाँसिएको इतिहास पनि हो ।
फलामको शुरुवात
पृथ्वीमा फलाम नयाँ बस्तु होइन । पृथ्वीको निर्माणकै क्रममा विभिन्न खनिज र धातुहरू बनेका हुन् । फलाम पृथ्वीको भूपर्पटीमा स्वतन्त्र धातुको रूपमा भन्दा विभिन्न खनिजसँग मिसिएको अवस्थामा बढी पाइन्छ । हेमाटाइट, म्याग्नेटाइट, लिमोनाइट र साइडराइटजस्ता खनिज फलामका प्रमुख स्रोत हुन् । यिनै खनिजलाई प्रशोधन गरेर मानिसले प्रयोगयोग्य फलाम प्राप्त गर्छ ।
मानवले फलाम प्रयोग गर्न थालेको इतिहास अत्यन्त पुरानो छ । प्रारम्भिक अवस्थामा मानिसले पृथ्वीमा खसेका उल्कापिण्डबाट प्राप्त प्राकृतिक फलाम प्रयोग गरेको प्रमाण भेटिन्छ । उल्काबाट प्राप्त फलामलाई आकार दिएर गहना, हतियार तथा अन्य सामग्री बनाइन्थ्यो । पछि मानिसले जमिनभित्र रहेका फलामयुक्त ढुंगा पहिचान गरेर त्यसबाट धातु निकाल्ने प्रविधि सिक्दै गयो । यही ज्ञानले क्रमशः फलाम युगको आधार तयार ग¥यो ।
करिब तीन हजार वर्षअघि पश्चिम एशिया र भूमध्यसागरीय क्षेत्रका विभिन्न सभ्यतामा फलामका उपकरण र हतियारको प्रयोग उल्लेखनीय रूपमा बढ्न थालेको मानिन्छ । काँस्यका तुलनामा फलामका औजार बलिया र व्यावहारिक बन्न थालेपछि कृषि, युद्ध र निर्माणका क्षेत्रमा यसको महत्त्व तीव्र रूपमा बढ्यो । फलामको प्रयोग फैलिँदै जाँदा मानव सभ्यताको स्वरूपमै परिवर्तन आयो ।
फलाम आफैँ कसरी बन्छ ?
यहाँ एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ कि खानीबाट निकालिने फलाम र हामीले औजारमा प्रयोग गर्ने फलाम एउटै अवस्थामा हुँदैन । फलामका अयस्क अर्थात् फलामयुक्त खनिजबाट प्रशोधन गरेर प्रयोगयोग्य धातु बनाइन्छ ।
फलामका अयस्कमा फलामसँगै अक्सिजन, सिलिका, माटो, सल्फर, फस्फोरसलगायतका अन्य पदार्थ मिसिएका हुन्छन् । त्यसैले खानीबाट निकालिएको ढुंगा सीधै फलामको डन्डी वा औजारमा परिणत हुँदैन । पहिले अयस्कलाई छुट्याउने, सफा गर्ने र त्यसमा रहेको फलामको मात्रा बढाउने काम हुन्छ ।
आधुनिक उद्योगमा खानीबाट निकालिएको अयस्कलाई पहिले ठूलो ढुंगाबाट साना टुक्रामा परिणत गरिन्छ । त्यसपछि आवश्यकताअनुसार चुम्बकीय छुट्याउने, धुने, छान्ने वा अन्य प्रक्रियाबाट उपयोगी अयस्कलाई अशुद्ध पदार्थबाट अलग गरिन्छ । त्यसपछि तयार भएको अयस्कलाई उच्च तापक्रममा प्रशोधन गरिन्छ । फलामको अक्साइडमा रहेको अक्सिजन हटाएर फलाम प्राप्त गर्नु यसको मूल उद्देश्य हो ।
परम्परागत रूपमा कोइला वा काठको कोइलाजस्ता कार्बनयुक्त पदार्थ प्रयोग गरी अयस्कलाई भट्टीमा तताइन्थ्यो । कार्बनले अयस्कमा रहेको अक्सिजनसँग प्रतिक्रिया गर्दा फलाम छुट्टिन थाल्थ्यो । यसरी प्राप्त हुने फलाममा केही अशुद्ध पदार्थ बाँकी रहन्थे । त्यसलाई पटक–पटक तताउने, पिट्ने र तह लगाउने प्रक्रियाबाट तुलनात्मक रूपमा राम्रो फलाम तयार गरिन्थ्यो ।
आधुनिक ठूला उद्योगमा भने ब्लास्ट फर्नेसजस्ता प्रविधिबाट फलाम उत्पादन गरिन्छ । अयस्कसँग कोक र चुनढुंगा प्रयोग गरी अत्यन्त उच्च तापक्रममा प्रशोधन गरिन्छ । यसबाट पहिले पग्लिएको अवस्थाको कच्चा फलाम अर्थात् पिग आइरन प्राप्त हुन्छ । त्यसलाई थप प्रशोधन गरी स्टिललगायत विभिन्न प्रकारका फलामजन्य पदार्थ बनाइन्छ ।
खानीदेखि फलामसम्मको यात्रा
फलाम उत्पादनको पहिलो चरण नै राम्रो अयस्क भएको स्थान पहिचान गर्नु हो । आधुनिक समयमा भूगर्भशास्त्रीहरूले चट्टानको अध्ययन, भू–नक्सा, भू–रासायनिक परीक्षण, चुम्बकीय तथा अन्य भूभौतिकीय प्रविधिबाट फलामको सम्भावना भएका क्षेत्र पहिचान गर्छन् । त्यसपछि नमुना परीक्षण, ड्रिलिङ र आर्थिक सम्भाव्यताको अध्ययन गरिन्छ ।
व्यावसायिक रूपमा खानी सञ्चालन गर्न सकिने अवस्था भएमा जमिनको प्रकृति र अयस्कको गहिराइअनुसार खुला खानी वा भूमिगत खानी विधि अपनाइन्छ । अयस्क निकालेर प्रशोधन केन्द्रमा पु¥याइन्छ । त्यहाँ अयस्कको आकार घटाउने, उपयोगी खनिजको मात्रा बढाउने र अन्ततः धातु निकाल्ने काम हुन्छ । त्यसपछि फलामलाई विभिन्न आकार र गुणस्तरमा ढालेर उद्योग तथा बजारमा पठाइन्छ ।
परम्परागत फलामखानी
नेपालमा पनि फलामसँगको सम्बन्ध आधुनिक उद्योग शुरु भएपछि मात्र बनेको होइन । हिमालदेखि पहाडसम्म फैलिएको नेपालको भौगोलिक संरचनामा विभिन्न धातु तथा खनिजको सम्भावना रहेको पाइन्छ । पहाडी भेगका कतिपय स्थानमा परम्परागत रूपमा फलामका अयस्क संकलन गरी स्थानीय भट्टीमा प्रशोधन गर्ने चलन रहेको इतिहास र स्थानीय परम्पराले देखाउँछ ।
पुराना नेपाली बस्तीमा फलामको आवश्यकता अत्यन्त व्यावहारिक थियो । खेत जोत्न हलोको फाली चाहिन्थ्यो, वन फँडानी गर्न हँसिया र बञ्चरो चाहिन्थ्यो, काठ काट्न तथा घर बनाउन विभिन्न औजार आवश्यक पर्थे । ढोका, ताल्चा, किला, करौती, खुकुरी, तरबार र कृषि उपकरणमा पनि फलामको प्रयोग हुन्थ्यो । त्यसैले फलाम उत्पादन गर्ने सीप गाउँको अर्थतन्त्र र जीवनपद्धतिको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको थियो ।
खानी कसरी थाहा पाउथे ?
आजजस्तो भूगर्भीय नक्सा, प्रयोगशाला वा आधुनिक उपकरण नभएको समयमा हाम्रा पुर्खाहरूले प्रकृतिका संकेत पढेर खानीको सम्भावना अनुमान गर्थे । सतहमा देखिने चट्टानको रङ, माटोको स्वरूप, ढुंगामा देखिने धातुको चमक, पानीको धार तथा आसपास भेटिने विशेष प्रकारका खनिजलाई उनीहरूले अनुभवका आधारमा हेर्थे ।
फलामयुक्त माटो वा ढुंगा प्रायः रातो, खैरो वा कालो देखिन सक्छ । कतिपय फलामयुक्त खनिज चुम्बकमा आकर्षित हुने भएकाले स्थानीय ज्ञानमा यस्ता ढुंगालाई छुट्याउने आफ्नै तरिका विकसित भएको हुन सक्छ । सबै पुराना खानी चुम्बककै आधारमा पत्ता लगाइन्थे भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन । धेरै ठाउँमा पुस्तौँदेखि संकलित अनुभव, जमिनको बनोट र अयस्कको दृश्य संकेत नै मुख्य आधार हुन सक्थ्यो ।
एक ठाउँमा राम्रो अयस्क भेटिएपछि त्यस आसपास थप खोजी गरिन्थ्यो । सतहमा देखिएको अयस्क पछ्याउँदै जमिन खोतल्ने, सानो सुरुङ बनाउने वा चट्टान फुटाएर भित्रको संरचना हेर्ने अभ्यास विकसित भएको थियो । कतिपय पुराना खानीका अवशेष आज पनि स्थानीय इतिहासको हिस्सा बनेका छन् ।
भट्टीमा फलाम निकाल्ने सीप
पुराना नेपाली फलामकर्मीका लागि खानी पत्ता लगाउनु जत्तिकै महत्वपूर्ण काम अयस्कबाट धातु निकाल्नु थियो । खानीबाट ल्याइएको ढुंगालाई पहिले फुटाएर उपयोगी टुक्रा छुट्याइन्थ्यो । त्यसपछि स्थानीय स्रोतबाट प्राप्त काठको कोइला प्रयोग गरेर विशेष प्रकारको भट्टीमा अयस्क तताइन्थ्यो ।
भट्टीमा पर्याप्त तापक्रम कायम राख्न हावा फुक्ने व्यवस्था गरिन्थ्यो । कतिपय परम्परागत धातु प्रशोधन प्रणालीमा छालाबाट बनेका धौंकनी वा अन्य हावा प्रवाह गर्ने साधन प्रयोग हुन्थे । निरन्तर हावा दिँदा आगोको ताप बढ्थ्यो र अयस्कबाट फलाम अलग हुने प्रक्रिया अघि बढ्थ्यो ।
त्यसबाट आजको जस्तो पूर्ण रूपमा पग्लिएको फलामभन्दा स्पन्जजस्तो फलामको डल्लो प्राप्त हुन सक्थ्यो । त्यसलाई तातै अवस्थामा निकालेर पटक–पटक घनले पिटिन्थ्यो । यस क्रममा फलामभित्र रहेका स्ल्याग अर्थात् अशुद्ध पदार्थ बाहिर निस्कन्थे । फेरि तताउने र पिट्ने क्रम दोहो¥याएर उपयोगी फलाम तयार गरिन्थ्यो । यो काम केवल प्रविधि नभई लामो अभ्यास र दक्षता माग्ने हस्तकला थियो ।
खेतदेखि हतियारसम्म
यसरी तयार भएको फलामलाई स्थानीय कालिगढहरूले आवश्यकताअनुसार आकार दिन्थे । कृषकका लागि हलोको फाली, कोदालो, हँसिया, कुटो, बञ्चरो र अन्य कृषि औजार तयार हुन्थे । घर निर्माणका लागि किला, काँटी र विभिन्न उपकरण बन्थे । वन तथा दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने चक्कु, खुकुरीजस्ता धारिला सामग्री पनि यही सीपबाट तयार गरिन्थे ।
युद्ध र सुरक्षाका लागि तरबार, भाला, तीरका टुप्पा तथा अन्य हतियार निर्माणमा फलामको प्रयोग भयो । यसले फलाम उत्पादन गर्ने समुदाय र कालिगढलाई तत्कालीन समाजमा विशेष महत्त्व दिएको हुनुपर्छ । एउटा राम्रो औजार केवल धातुको टुक्रा थिएनÙ त्यसमा खानी खोज्ने व्यक्तिको ज्ञान, भट्टी चलाउने सीप र फलामलाई आकार दिने कालिगढको पुस्तौँको अनुभव जोडिएको हुन्थ्यो ।
हराउँदै गएको परम्परा
समयसँगै औद्योगिक उत्पादन बढ्यो । बजारमा कारखानाबाट बनेका सस्ता र एकरूपका फलाम तथा स्टिलका सामग्री सहजै उपलब्ध हुन थाले । फलस्वरूप गाउँघरमा चल्ने धेरै परम्परागत भट्टी बन्द हुँदै गए । खानी सञ्चालन, अयस्क प्रशोधन र हातैले औजार बनाउने पुरानो सीप पनि क्रमशः सीमित हुँदै गयो ।
यो परम्परा केवल पुरानो प्रविधिको कथा होइन । यसले हाम्रा पुर्खाले आफ्नो वरिपरिको प्रकृति कसरी बुझे, स्थानीय स्रोतलाई कसरी उपयोग गरे र कठिन परिस्थितिमा आवश्यक प्रविधि आफैँ कसरी विकास गरे भन्ने कुरा देखाउँछ । आज आधुनिक विज्ञानले भूगर्भीय परीक्षण गरेर फलाम खोज्छ र विशाल कारखानाले केही घण्टामै ठूलो परिमाणमा स्टिल उत्पादन गर्छ । त्यसको प्रारम्भिक रूप खोज्दै जाने हो भने मानिसको हातमा रहेको ढुंगा, आगो, कोइला, धौंकनी र घनसम्म पुगिन्छ ।
फलामको इतिहास त्यसैले धातुको इतिहास मात्र होइन, मानिसले प्रकृतिलाई बुझ्दै आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्न ज्ञान र प्रविधि निर्माण गरेको लामो यात्राको इतिहास पनि हो । नेपालको सन्दर्भमा पुराना फलामखानी, भट्टी र कालिगढको परम्परा यस यात्राको आफ्नै मौलिक अध्याय हो । आधुनिक विकाससँगै यस्ता ऐतिहासिक खानी र परम्परागत प्रविधिको अध्ययन, संरक्षण र अभिलेखीकरण गर्न सकेमा भविष्यका पुस्ताले आफ्ना पुर्खाको प्राविधिक बुद्धिमत्ता र श्रमको मूल्यलाई अझ नजिकबाट बुझ्न सक्नेछन् ।
