गणेश बहादुर थापा
नेपालमा रोजगारीका पर्याप्त अवसर नहुँदा हजारौँ युवा प्रत्येक वर्ष वैदेशिक रोजगारीका लागि विभिन्न मुलुक पुगिरहेका छन् । परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्ने, ऋण तिर्ने, घरजग्गा जोड्ने, छोराछोरीको शिक्षा सुनिश्चित गर्ने र भविष्यका लागि केही बचत गर्ने उद्देश्यले विदेश जानेहरूको संख्या ठूलो छ । वैदेशिक रोजगारीले धेरै परिवारको जीवनस्तर उकास्न सहयोग पनि गरेको छ । विदेशमा पुगेपछि मात्र वास्तविकता बुझ्ने, सम्झौताभन्दा फरक काम पाउने, अपेक्षाअनुसार तलब नपाउने वा अनावश्यक ऋणको बोझमा पर्ने समस्या पनि देखिन्छ । त्यसैले विदेश जानुअघि नै पर्याप्त जानकारी र तयारी गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ ।
काम र रोजगारदाता
विदेश जाने निर्णय गर्नुअघि आफू कुन देशमा, कुन कम्पनीमा र कस्तो कामका लागि जान लागेको हो भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ । कामको प्रकृति, कार्यस्थल, तलब, काम गर्ने समय, ओभरटाइम, बिदा, बस्ने व्यवस्था, खाना, स्वास्थ्य सुविधा तथा करार अवधि जस्ता विषयमा जानकारी लिनुपर्छ । कसैले …विदेश पुगेपछि राम्रो काम मिलाइदिन्छुÚ वा …सोचेभन्दा धेरै कमाइ हुन्छÚ भनेकै भरमा विश्वास गर्नु हुँदैन । आफूलाई प्रस्ताव गरिएको रोजगारी वास्तविक हो कि होइन भन्ने कुरा आधिकारिक माध्यमबाट जाँच गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
बुझेर मात्र हस्ताक्षर
वैदेशिक रोजगारीमा जाने व्यक्तिका लागि रोजगार सम्झौता अत्यन्त महत्वपूर्ण दस्तावेज हो । त्यसमा उल्लेख भएका प्रत्येक विषय ध्यानपूर्वक पढ्नुपर्छ । तलब कति हो, कुन मुद्रामा पाइन्छ, कति घण्टा काम गर्नुपर्ने हो, अतिरिक्त समय काम गर्दा कस्तो पारिश्रमिक पाइन्छ, आवास र खानाको व्यवस्था कसको जिम्मेवारी हो भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ ।
नेपालमा भनिएको काम र विदेश पुगेपछि दिइने काम एउटै छ कि छैन भन्ने कुरा पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । सम्झौताको प्रतिलिपि आफूले राख्ने र परिवारका विश्वसनीय सदस्यलाई पनि उपलब्ध गराउने बानी बसाल्नुपर्छ ।
आश्वासनबाट सावधान
वैदेशिक रोजगारीका क्रममा सबैभन्दा बढी समस्या अनधिकृत बिचौलिया र झुटा आश्वासनका कारण उत्पन्न हुन सक्छ । सामाजिक सञ्जाल वा चिनजानका व्यक्तिमार्फत आएको रोजगारीको प्रस्तावलाई पनि प्रमाणित नगरी विश्वास गर्नु हुँदैन । …छिट्टै पठाइदिन्छुÚ, …कागजको आवश्यकता पर्दैनÚ, …विदेश पुगेपछि काम र तलब परिवर्तन हुन्छÚ जस्ता आश्वासनले भविष्यमा समस्या निम्त्याउन सक्छन् ।
कुनै पनि रकम बुझाउँदा आधिकारिक रसिद लिनुपर्छ । ठूलो रकम नगदमा बुझाएर प्रमाणविहीन बन्नुभन्दा कानूनी र प्रमाणित माध्यम प्रयोग गर्नु सुरक्षित हुन्छ ।
ऋणसँगै भविष्यको हिसाब
विदेश जान धेरैले घरजग्गा धितो राखेर वा चर्को ब्याजमा ऋण लिने गरेका हुन्छन् । त्यसैले विदेशबाट हुने सम्भावित आम्दानी र ऋणको भारबीच सन्तुलन मिलाउनुपर्छ । विदेश गएपछि शुरुवाती महिनामै ठूलो रकम घर पठाउन नसकिने अवस्था पनि आउन सक्छ । त्यसैले ऋण तिर्ने, घरखर्च चलाउने र बचत गर्ने योजना पहिले नै बनाउनुपर्छ ।
विदेशबाट आएको पैसा केवल उपभोगमा खर्च गर्नुको सट्टा ऋण घटाउने, बचत गर्ने, सीप विकास गर्ने वा आय सिर्जना गर्ने क्षेत्रमा लगानी गर्ने सोच बनाउनु दीर्घकालीन रूपमा उपयोगी हुन्छ ।
कागजातको सुरक्षा
राहदानी, भिसा, श्रम स्वीकृति, रोजगार सम्झौता, बीमा, स्वास्थ्य परीक्षणका कागजात तथा अन्य महत्वपूर्ण प्रमाणपत्र सुरक्षित राख्नुपर्छ । सबै कागजातको डिजिटल प्रतिलिपि फोन वा सुरक्षित अनलाइन भण्डारणमा राख्नु पनि उपयोगी हुन्छ । परिवारलाई पनि आफ्नो पासपोर्ट नम्बर, कम्पनीको नाम, कार्यस्थल, बस्ने स्थान र सम्पर्क विवरणबारे जानकारी दिनुपर्छ ।
राहदानी वा अन्य महत्वपूर्ण कागजात अनावश्यक रूपमा अरूको जिम्मामा छाड्नु हुँदैन । कुनै समस्या आइपरेमा सम्बन्धित नेपाली दूतावास, नियोग वा सम्बन्धित आधिकारिक निकायमा कसरी सम्पर्क गर्ने भन्ने जानकारी पनि पहिले नै लिनुपर्छ ।
भाषा र कानून
विदेशमा काम गर्न जाँदा सामान्य भाषा ज्ञानले धेरै समस्या समाधान गर्न सक्छ । कार्यस्थलमा प्रयोग हुने सामान्य शब्द, निर्देशन र सुरक्षा संकेत बुझ्न सक्ने गरी तयारी गर्नु राम्रो हुन्छ । त्यस्तै, आफू जाने देशको श्रम कानून, स्थानीय नियम, सामाजिक व्यवहार र निषेधित गतिविधिबारे सामान्य जानकारी लिनुपर्छ ।
…नेपालमा सामान्य मानिने कुरा विदेशमा पनि सामान्य हुन्छÚ भन्ने सोच राख्नु हुँदैन । स्थानीय कानून उल्लङ्घन गर्दा कानूनी कारबाही, जरिवाना वा अन्य गम्भीर समस्या आउन सक्छ ।
स्वास्थ्य र सुरक्षा
विदेशमा पुगेपछि धेरै घण्टा काम गर्नुपर्ने हुन सक्छ । त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । कामको प्रकृतिअनुसार सुरक्षा सामग्री प्रयोग गर्ने, जोखिमपूर्ण अवस्थामा सावधानी अपनाउने र समस्या देखिएमा रोजगारदाता वा सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराउने गर्नुपर्छ । दुर्घटना वा स्वास्थ्य समस्या हुँदा उपचार र बीमासम्बन्धी आफ्नो अधिकारबारे पनि जानकारी हुनुपर्छ ।
त्यस्तै, मानसिक रूपमा पनि विदेश बसाइका लागि तयार हुनुपर्छ । परिवारबाट टाढा हुँदा एक्लोपन, घरको सम्झना, कामको दबाब र नयाँ वातावरणसँग घुलमिल हुन कठिनाइ हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा परिवार तथा विश्वासिला व्यक्तिसँग नियमित सम्पर्कमा रहनु उपयोगी हुन्छ ।
योजना बनाउनुहोस्
विदेश जानुअघि आपत्कालीन सम्पर्क नम्बरहरू सुरक्षित राख्नु राम्रो हुन्छ । परिवारका सदस्य, रोजगारदाता, सहकर्मी, नेपाली दूतावास वा सम्बन्धित निकायको सम्पर्क विवरण आफू र परिवार दुवैसँग हुनु आवश्यक छ । कार्यस्थलमा दुर्घटना, तलब नपाउने, करारविपरीत काम लगाउने, कागजातसम्बन्धी समस्या वा अन्य गम्भीर अवस्था आएमा कहाँ उजुरी गर्ने भन्ने जानकारी पनि पहिले नै लिनुपर्छ ।
अन्ततः, वैदेशिक रोजगारीलाई केवल विदेश जाने र पैसा कमाउने अवसरका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन । यो आफ्नो श्रम, समय, पैसा र भविष्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण निर्णय हो । सही सूचना, कानूनी प्रक्रिया, स्पष्ट रोजगार सम्झौता, आर्थिक योजना र व्यक्तिगत सावधानी नै सुरक्षित वैदेशिक रोजगारीका आधार हुन् । विदेश जानुअघि केही दिन थप अध्ययन र तयारी गर्दा विदेश पुगेपछि वर्षौँसम्म भोग्नुपर्ने सम्भावित समस्या धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ । विदेशमा कमाएको प्रत्येक रुपियाँभन्दा महत्वपूर्ण कुरा आफ्नो सुरक्षा, सम्मान, अधिकार र भविष्य हो भन्ने कुरा कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन ।
