छोङछिङ – चीनको रणनीतिक मेरुदण्ड

प्रेमसागर पौडेल

छोङछिङ (Chongqing) केवल एउटा चिनियाँ शहरमात्र होइन, यो आधुनिक विश्वले कसरी भूगोल, इतिहास, राजनीति, प्रविधि, संस्कृति र मानव आकांक्षालाई एउटै संरचनामा बाँध्न सक्छ भन्ने जीवित प्रयोगशाला पनि हो । चीनको दक्षिण–पश्चिमी भागमा अवस्थित यो शहर प्रशासनिक रूपमा “सीधै शासित नगरपालिका” हो, अर्थात प्रान्त सरहको हैसियत राख्छ । ८२ हजार वर्ग किलोमिटरभन्दा बढी क्षेत्रफल र तीन करोडभन्दा बढी जनसंख्या भएको छोङछिङ विश्वका सबैभन्दा विशाल महानगरीय एकाइहरूमध्ये एक हो । याङ्त्से र जियालिङ नदीको संगममा अवस्थित यस शहरले हजारौँ वर्षको सभ्यता, युद्धकालीन पीडा, समाजवादी पुनर्निर्माण र आजको उच्च–प्रविधियुक्त महानगरसम्मको यात्रा एकैसाथ बोकेको छ ।
छोङछिङको भौगोलिक स्वरूप नै यसको पहिचान हो । यो समथर मैदानमा फैलिएको शहर होइन, बरु पहाड, खोँच, नदी र चट्टानमाथि उभिएको बहु–तहयुक्त शहर हो । यही कारण यसलाई चीनभित्र “पहाडको राजधानी” भनेर चिनिन्छ । शहरको ठूलो हिस्सा उचाइ–निचाइमा फैलिएको छ, जहाँ सडकहरू पुलमाथि पुल, सुरुङमाथि सुरुङ र भवनमाथि रेलवे पार गर्छन् । एकै ठाउँमा उभिएर हेर्दा तल नदी बगिरहेको हुन्छ, बीचमा सडक र त्यसकै माथि रेल गुडिरहेको देखिन्छ । यो दृश्य केवल सौन्दर्यको विषय होइन, यो मानव इन्जिनियरिङ् क्षमताको प्रदर्शन हो ।
इतिहासमा फर्किंदा, छोङछिङको पहिचान चीनको केन्द्रीय इतिहाससँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ । तीन हजार वर्षभन्दा पुरानो इतिहास बोकेको यो क्षेत्र प्राचीनकालमा “यु” भनेर चिनिन्थ्यो । विभिन्न राजवंशहरूको उतार–चढावसँगै यसको नाम र प्रशासनिक हैसियत बदलिँदै गयो । आधुनिक इतिहासमा यसको सबैभन्दा निर्णायक भूमिका दोस्रो चीन–जापान युद्धका क्रममा देखिन्छ । सन १९३७ देखि १९४५ सम्म, जापानी आक्रमणपछि जब नानजिङ असुरक्षित बन्यो, तब छोङछिङ चीनको अस्थायी राजधानी बन्यो । त्यो समयमा यो शहर निरन्तर बमबारीको चपेटामा पर्यो, हजारौँ नागरिक मारिए, संरचना ध्वस्त भए, तर शहर ढलेन । बरु, यही प्रतिरोधले छोङछिङलाई चिनियाँ राष्ट्रवाद, आत्मबल र एकताको प्रतीक बनायो ।
सन् १९९७ मा सिचुआन प्रान्तबाट अलग गरी छोङछिङलाई सीधै शासित नगरपालिका घोषणा गरिनु यसको आधुनिक विकासको निर्णायक मोड हो । यही निर्णयसँगै केन्द्रीय सरकारले यसलाई पश्चिमी चीनको विकासको इन्जिन बनाउने रणनीति लियो । चीनको “वेस्टर्न डेभलपमेन्ट स्ट्राटेजी” को केन्द्रमा छोङछिङलाई राखियो, जसले पूर्वी तटीय क्षेत्र र पश्चिमी भित्री भूभागबीचको विकास अन्तर घटाउने लक्ष्य राख्यो ।
आज छोङछिङ किन घुम्नुपर्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल पर्यटनमा सीमित छैन । यो शहर बुझ्न जानु भनेको २१औँ शताब्दीको शहरीकरण कसरी सम्भव छ भन्ने कुरा बुझ्नु हो । यहाँ प्राकृतिक सौन्दर्य र मानव हस्तक्षेपबीचको सम्बन्ध स्पष्ट देखिन्छ । थ्री गोर्जेज अर्थात याङ्त्से नदीका तीन विशाल घाटीहरूको प्रवेशद्वार यही शहर हो । नदीको दुबै किनारामा ठाडा चट्टान, कुहिरोले ढाकिएका पहाड र शान्त बहावले विश्वकै चर्चित प्राकृतिक दृश्य सिर्जना गर्छ । वुलोङ करस्ट क्षेत्र, डाझु रक कर्भिङ्स जस्ता युनेस्को विश्व सम्पदा स्थलहरूले मानव सभ्यता र प्रकृतिको सहअस्तित्वलाई देखाउँछन् ।
छोङछिङ सांस्कृतिक रूपमा पनि अत्यन्तै जीवन्त छ । यहाँको हटपट संस्कृति केवल खानाको विषय होइन, सामाजिक जीवनको हिस्सा हो । मसलादार, पिरो र सामूहिक रूपमा खाने यो परिकारले छोङछिङको सामूहिक मानसिकता झल्काउँछ । शहरका पुराना बस्तीहरू, नदी किनारका बजार, ऐतिहासिक गल्लीहरूमा अझै पनि पुरानो छोङछिङ जीवित छ । एकातिर सयौँ वर्ष पुराना मन्दिर र मूर्तिहरू छन्, अर्कातिर अत्याधुनिक गगनचुम्बी भवन र डिजिटल शहरको संरचना ।
इन्जिनियरिङ् र शहरी योजनाका दृष्टिले छोङछिङ विश्वकै अनौठा शहरमध्ये एक हो । भवनभित्र छिर्ने रेल, पहाड काटेर बनाइएका मोनोरिल, नदीमाथि झुन्डिएको रोपवे, विशाल पुलहरू, यी सबै केवल आकर्षण होइनन्, भूगोलसँग जुधेर विकास गर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश हुन् । यही कारण यहाँ आउने राजनीतिज्ञ, योजनाविद्, इन्जिनियर र प्रशासकहरूका लागि छोङछिङ एउटा खुला पाठशाला हो ।
राजनीतिक रूपमा छोङछिङ चीनको रणनीतिक मेरुदण्डमध्ये एक हो । यो केवल एउटा शहर होइन, दक्षिण–पश्चिम चीनको शक्ति केन्द्र हो । बेल्ट एण्ड रोड पहल अन्तर्गत युरोप, दक्षिण–पूर्व एशिया र मध्य एशियासँग जोडिने स्थलमार्ग र जलमार्गको महत्वपूर्ण नाका यही हो । यही कारण नीति निर्माण, क्षेत्रीय सुरक्षा, आपूर्ति श्रृंखला र भूराजनीतिक अध्ययनका लागि छोङछिङको ठूलो महत्त्व छ ।
वैज्ञानिक र अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि छोङछिङ अद्वितीय प्रयोगशाला हो । पहाडी शहरीकरण, भूस्खलन नियन्त्रण, नदी पारिस्थितिकी, ठूला बाँधहरूको प्रभाव, जनघनत्व र वातावरणबीचको सम्बन्ध, यी सबै विषय यहाँ प्रत्यक्ष अध्ययन गर्न सकिन्छ । थ्री गोर्जेज बाँधको सामाजिक, पर्यावरणीय र आर्थिक प्रभावबारे अध्ययन गर्न चाहने विश्वभरका अनुसन्धानकर्ताहरू छोङछिङ केन्द्रित हुन्छन् ।
विद्यार्थीहरूका लागि यो शहर अवसरको सागर हो । दर्जनौँ विश्वविद्यालय, अनुसन्धान केन्द्र, प्रविधि पार्क र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका परियोजनाले यसलाई शैक्षिक गन्तव्य बनाएको छ । यहाँ अध्ययन गर्नु भनेको केवल कक्षाकोठामा सीमित हुनु होइन, शहर नै पाठ्यपुस्तक हो ।
पर्यटकका लागि छोङछिङ बहुआयामिक अनुभव हो । प्राकृतिक दृश्य, ऐतिहासिक कथा, आधुनिक शहर, अनौठो यातायात, स्थानीय खानपान, सबै कुरा एकै ठाउँमा भेटिन्छ । साहसिक यात्रादेखि शान्त नदी क्रुजसम्म, यहाँ सबै प्रकारका यात्रुका लागि केही न केही छ ।
छोङछिङले विभिन्न विश्व रेकर्डहरू पनि राखेको छ, सबैभन्दा ठूलो नगरपालिका, अत्यन्तै व्यस्त मोनोरेल प्रणाली, विशाल पुल संरचना, बहु–तह शहरी पूर्वाधार आदि । यी रेकर्डभन्दा पनि महत्वपूर्ण कुरा के हो भने, यसले “असम्भव देखिने भूगोलमा पनि योजनाबद्ध विकास सम्भव छ” भन्ने आत्मविश्वास विश्वलाई दिएको छ ।
अब नेपालसँग तुलना गर्दा, छोङछिङ हाम्रालागि झनै महत्त्वपूर्ण बन्छ । नेपाल पनि पहाडी देश हो, नदी, खोँच र भौगोलिक चुनौतीले भरिएको । काठमाडौं, पोखरा, नेपालगञ्ज, सुर्खेत, धरान, हेटौंडा जस्ता शहरहरूमा पनि उचाइ–निचाइ, नदी व्यवस्थापन, यातायात समस्या र अव्यवस्थित शहरीकरण देखिन्छ । छोङछिङले देखाएको पाठ के हो भने, समस्या भूगोल होइन, दृष्टिकोण र योजना हो ।
नेपालले छोङछिङबाट सिक्नुपर्ने पहिलो कुरा दीर्घकालीन योजना हो । छोङछिङ रातारात बनेको शहर होइन । दशकौँसम्मको निरन्तर नीति, केन्द्र र स्थानीय सरकारबीचको समन्वय, र स्पष्ट लक्ष्यले यसलाई यहाँ पु¥याएको हो । दोस्रो कुरा, भूगोलसँग लड्ने होइन, भूगोलसँग मिलेर विकास गर्ने सोच । पहाड काटेर मात्र होइन, पहाडलाई उपयोग गरेर यातायात, आवास र सार्वजनिक संरचना विकास गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण छोङछिङ हो ।
तेस्रो, पूर्वाधारलाई केवल खर्च होइन, लगानीको रूपमा हेर्ने दृष्टि । पुल, सुरुङ, मोनोरेल, रोपवे, यी सबै महँगा देखिए पनि दीर्घकालमा उत्पादनशील सम्पत्ति बन्छन् । चौथो, शिक्षा, अनुसन्धान र उद्योगलाई एउटै शहर–दृष्टिकोणमा बाँध्ने नीति ।
अन्ततः, छोङछिङ हामीलाई यो पनि सिकाउँछ कि इतिहासको पीडा, युद्धको विनास र प्राकृतिक कठिनाइहरू विकासका बाधा होइनन्, यदि राजनीतिक इच्छाशक्ति, सामाजिक अनुशासन र दीर्घदृष्टि छ भने ।
छोङछिङको यात्रा केवल भ्रमण होइन, यो एउटा चेतनाको यात्रा हो, जहाँ अतीत, वर्तमान र भविष्य एकै ठाउँमा देखिन्छ । नेपालजस्ता पहाडी, विकासोन्मुख देशका लागि छोङछिङ एउटा शहर मात्र होइन, सम्भावनाको नक्सा हो ।