शान्तिदीप रेग्मी
नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा शिक्षा क्षेत्रलाई समयसापेक्ष, गुणस्तरीय र प्रविधिमैत्री बनाउने आवश्यकता दिनानुदिन बढ्दै गएको छ । विश्वभर तीव्र गतिमा विकास भइरहेको कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआईले शिक्षाको स्वरूप नै परिवर्तन गर्ने क्षमता राख्छ । यस्तो अवस्थामा नेपालमा विद्यालय तहदेखि नै एआईको समुचित प्रयोग, यसको सही विधि, कार्यान्वयन प्रक्रिया, उपयुक्त छनोट, स्पष्ट उद्देश्य तथा अपेक्षित उपलब्धीबारे गहिरो अध्ययन र कार्यान्वयन अत्यन्त जरुरी बनेको छ ।
एआई भन्नाले कम्प्युटर प्रणालीलाई मानवीय बुद्धि जस्तै सोच्ने, सिक्ने, निर्णय गर्ने र समस्या समाधान गर्ने क्षमता दिनु हो । विद्यालय शिक्षामा यसको प्रयोगले विद्यार्थीको सिकाइ शैली, शिक्षकको शिक्षण पद्धति तथा सम्पूर्ण शिक्षा प्रणालीलाई आधुनिक र प्रभावकारी बनाउन सक्छ । नेपालमा हाल डिजिटल शिक्षा विस्तार हुँदै गएको सन्दर्भमा एआईको प्रयोग अझै प्रारम्भिक चरणमा भए पनि यसको सम्भावना अत्यन्त विशाल छ ।
विद्यालय शिक्षामा एआई प्रयोग गर्ने प्रमुख विधिहरूमध्ये पहिलो विधि व्यक्तिगत सिकाइ –एभचकयलबष्शिभम ीभबचलष्लन) हो । परम्परागत शिक्षण पद्धतिमा सबै विद्यार्थीलाई एउटै तरिकाले पढाइने गरिन्छ, तर एआईले प्रत्येक विद्यार्थीको क्षमता, रुचि र सिकाइको गतिअनुसार सामग्री प्रदान गर्न सक्छ । यसले कमजोर विद्यार्थीलाई थप सहयोग र तेज विद्यार्थीलाई चुनौतीपूर्ण सामग्री उपलब्ध गराउँछ । उदाहरणका लागि एआई आधारित सफ्टवेयरले विद्यार्थीको उत्तर विश्लेषण गरेर कुन विषयमा कमजोरी छ भन्ने पहिचान गर्न सक्छ र त्यही अनुसार अभ्यास सामग्री दिन सक्छ ।
दोस्रो विधि स्मार्ट कक्षा ९क्mबचत ऋबिककचययm) हो, जहाँ एआईले शिक्षकलाई सहयोग पु¥याउँछ । जस्तैः स्वचालित उपस्थिति प्रणाली, विद्यार्थीको व्यवहार विश्लेषण, कक्षा व्यवस्थापन र शिक्षण सामग्रीको सिफारिस जस्ता कामहरू एआईले सजिलै गर्न सक्छ । यसले शिक्षकको समय बचत गरेर उनीहरूलाई सिर्जनात्मक शिक्षणमा ध्यान दिन सहयोग पु¥याउँछ ।
तेस्रो विधि एआई आधारित मूल्यांकन प्रणाली हो । परम्परागत परीक्षा प्रणाली समय खपत गर्ने र कहिलेकाहीँ पक्षपाती हुन सक्छ । एआईले विद्यार्थीको उत्तरपत्र स्वचालित रूपमा जाँच गर्न सक्छ र तत्काल प्रतिक्रिया दिन सक्छ । यसले पारदर्शिता र दक्षता बढाउँछ ।
नेपालमा एआईको प्रयोग कार्यान्वयन गर्ने प्रक्रिया बहुआयामिक छ । पहिलो चरणमा पूर्वाधार विकास अत्यन्त आवश्यक छ । इन्टरनेट पहुँच, कम्प्युटर, डिजिटल उपकरण र विद्युत् आपूर्ति जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा नगरी एआईको प्रयोग सम्भव हुँदैन । ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि यी पूर्वाधारको कमी रहेकोले सरकार र सम्बन्धित निकायले यसतर्फ विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ ।
दोस्रो चरणमा शिक्षक तालिम हो । एआईको प्रयोग प्रभावकारी बनाउन शिक्षकलाई प्रविधि सम्बन्धी ज्ञान र सीप आवश्यक हुन्छ । शिक्षकहरूलाई एआई उपकरण प्रयोग गर्ने तरिका, डेटा विश्लेषण गर्ने क्षमता तथा डिजिटल शिक्षण विधि सम्बन्धी तालिम दिनु जरुरी छ । यदि शिक्षक तयार भएनन् भने एआईको प्रयोग सफल हुन सक्दैन ।
तेस्रो चरण पाठ्यक्रम विकास हो । विद्यालय शिक्षामा एआई समावेश गर्न पाठ्यक्रममा आवश्यक संशोधन गर्नुपर्छ । विद्यार्थीलाई एआईको आधारभूत ज्ञान, यसको प्रयोग र नैतिक पक्षबारे सिकाउनु आवश्यक हुन्छ । यसले विद्यार्थीलाई भविष्यको प्रविधिमैत्री समाजमा सक्षम बनाउँछ ।
एआई छनोट गर्ने प्रक्रिया पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । नेपाल जस्तो देशमा महंगो र जटिल प्रविधि सिधै प्रयोग गर्न सकिँदैन । त्यसैले सस्तो, सजिलो र स्थानीय आवश्यकता अनुसार मिल्ने एआई उपकरण छनोट गर्नुपर्छ । खुला स्रोत ९यउभल–कयगचअभ) सफ्टवेयर, स्थानीय भाषामा उपलब्ध प्लेटफर्म र सजिलै प्रयोग गर्न मिल्ने प्रणालीलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
एआई प्रयोगको उद्देश्य स्पष्ट हुनुपर्छ । पहिलो उद्देश्य शिक्षाको गुणस्तर सुधार गर्नु हो । एआईले शिक्षणलाई प्रभावकारी, आकर्षक र विद्यार्थी केन्द्रित बनाउँछ । दोस्रो उद्देश्य समान अवसर प्रदान गर्नु हो । दुर्गम क्षेत्रमा रहेका विद्यार्थीलाई पनि गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराउन एआईले मद्दत गर्छ । तेस्रो उद्देश्य डिजिटल साक्षरता विकास गर्नु हो, जसले विद्यार्थीलाई भविष्यको रोजगार बजारमा प्रतिस्पर्धी बनाउँछ ।
नेपालमा एआई प्रयोगबाट प्राप्त हुन सक्ने उपलब्धीहरू धेरै छन् । पहिलो उपलब्धी सिकाइको गुणस्तरमा सुधार हो । विद्यार्थीले आफ्नो गति अनुसार सिक्न पाउने भएकाले उनीहरूको सम्झना र ज्ञान दुवै बढ्छ । दोस्रो उपलब्धी शिक्षकको कार्यक्षमतामा वृद्धि हो । एआईले प्रशासनिक काम कम गरिदिने भएकाले शिक्षकले सिर्जनात्मक शिक्षणमा ध्यान दिन सक्छन् ।
तेस्रो उपलब्धी शिक्षामा समानता हो । दुर्गम क्षेत्रका विद्यालयमा पनि डिजिटल माध्यमबाट गुणस्तरीय सामग्री उपलब्ध गराउन सकिन्छ । चौथो उपलब्धी डेटा आधारित निर्णय प्रणाली हो । विद्यालय प्रशासनले विद्यार्थीको प्रदर्शन, उपस्थिति र अन्य तथ्यांकको आधारमा सही निर्णय लिन सक्छ ।
एआई प्रयोगसँगै केही चुनौतीहरू पनि छन् । प्रविधिमा अत्यधिक निर्भरता, गोपनीयता समस्या, डेटा सुरक्षाको जोखिम र आर्थिक असमानता जस्ता विषयहरूलाई ध्यान दिन आवश्यक छ । एआईले मानवीय संवेदना पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन भन्ने कुरा पनि बुझ्नुपर्छ ।
नेपालमा एआईलाई विद्यालय शिक्षामा प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न सरकार, निजी क्षेत्र, विद्यालय, शिक्षक र अभिभावक सबैको सहकार्य आवश्यक छ । नीति निर्माण, बजेट व्यवस्थापन, प्रविधि विकास र जनचेतना अभिवृद्धि सबै पक्षलाई सन्तुलित रूपमा अगाडि बढाउनुपर्छ ।
अन्ततः, एआई नेपालको विद्यालय शिक्षामा क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउने एक महत्वपूर्ण साधन हो। यदि सही विधि, स्पष्ट प्रक्रिया, उपयुक्त छनोट र ठोस उद्देश्यका साथ यसको प्रयोग गरियो भने यसले शिक्षा प्रणालीलाई आधुनिक, समावेशी र गुणस्तरीय बनाउनेछ । भविष्यमा एआई शिक्षाको अभिन्न अंग बन्ने निश्चित छ, र नेपालले पनि यस अवसरलाई समयमै उपयोग गर्न सके देशको समग्र विकासमा ठूलो योगदान पुग्नेछ ।
