मधुमेहको शुरुवाती संकेत : खानपान र दैनिकी बदल्ने सही समय

मनोज कुमार पोखरेल

मधुमेहलाई धेरैले एक पटक लागेपछि जीवनभर बोकेर हिँड्नुपर्ने रोगका रूपमा बुझ्ने गर्छन् । मधुमेहको शुरुवाती अवस्था वा प्रि–डायबिटिज देखिएको समयमा मानिसले आफ्नो खानपान, शारीरिक गतिविधि, तौल, निद्रा र दैनिक जीवनशैलीमा समयमै सुधार गर्न सकेमा रक्तशर्करालाई नियन्त्रणमा राख्न र टाइप–२ मधुमेहको जोखिम घटाउन निकै महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ । त्यसैले रगतमा चिनीको मात्रा सामान्यभन्दा केही बढेको थाहा पाउनु डराउने मात्र होइन, आफ्नो जीवनशैली पुनः व्यवस्थित गर्ने एउटा महत्वपूर्ण अवसर पनि हो ।
मधुमेह नियन्त्रणको पहिलो आधार औषधि मात्र होइन, दैनिक जीवनको अनुशासन हो । विशेषगरी तौल बढी भएका मानिसमा आफ्नो शुरुवाती तौलको करिब ५ देखि ७ प्रतिशतसम्म तौल घटाउन सक्दा मधुमेहको जोखिम कम गर्न सहयोग पुग्ने र नियमित शारीरिक गतिविधि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने कुरा अमेरिकन डायबिटिज एसोसिएसनका २०२६ का मापदण्डले पनि उल्लेख गरेको छ । त्यस्तै, हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको शारीरिक गतिविधि गर्न सिफारिस गरिएको छ ।
यसको अर्थ मधुमेहको शुरुवाती अवस्थामा एकै पटक कठोर व्यायाम गर्नुपर्छ भन्ने होइन । बिहान वा बेलुका छिटो चालमा हिँड्ने बानी बसाल्नु सबैभन्दा सजिलो शुरुवात हुन सक्छ । शुरुमा २०–३० मिनेटबाट थालेर बिस्तारै समय बढाउन सकिन्छ । खाना खाएपछि केही समय हल्का हिँड्ने बानीले पनि दैनिक गतिविधि बढाउन सहयोग गर्छ । लामो समयसम्म लगातार कुर्सीमा बसिरहने हो भने बीच–बीचमा उठेर केही मिनेट हिँड्ने वा शरीर चलाउने बानी पनि उपयोगी हुन्छ । उमेर, स्वास्थ्य अवस्था वा अन्य रोग भएका व्यक्तिले भने व्यायामको मात्रा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार मिलाउनु उचित हुन्छ ।
खानपानमा परिवर्तन गर्दा सबैभन्दा पहिले भात, रोटी वा अन्य कार्बोहाइड्रेटयुक्त खाद्य पदार्थको मात्रा मात्र होइन, त्यसको गुणस्तर र साथमा खाने अन्य परिकारलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ । नेपाली समाजमा बिहानदेखि बेलुकासम्म चिया–बिस्कुट, भात, चाउचाउ, मिठाई, चिनी मिसिएको पेय पदार्थ तथा तारेका खानेकुराको मात्रा धेरै हुने गरेको पाइन्छ । यस्ता खानेकुरालाई क्रमशः घटाउनु शुरुवाती कदम हुन सक्छ ।
थालमा धेरै भात राखेर तरकारी थोरै खानेभन्दा तरकारी बढी, उचित मात्रामा प्रोटिन र आवश्यक मात्रामा साबुत अन्न वा अन्य कार्बोहाइड्रेट राख्ने बानी उपयोगी हुन्छ । सागपात, काउली, बन्दा, लौका, फर्सी, काँक्रो, गोलभेँडा, भिन्डी, करेला, सिमी, मुला आदि गैर–स्टार्चयुक्त तरकारीलाई भोजनमा प्रशस्त समावेश गर्न सकिन्छ । दाल, गेडागुडी, अण्डा, माछा तथा आवश्यकताअनुसार कम बोसोयुक्त मासुबाट प्रोटिन लिन सकिन्छ । अमेरिकन डायबिटिज एसोसिएसनले पनि मधुमेह तथा प्रि–डायबिटिज भएका व्यक्तिको खानामा गैर–स्टार्चयुक्त तरकारी, पूरा फलफूल, गेडागुडी, कम बोसोयुक्त प्रोटिन, साबुत अन्न, बदाम तथा बीउजस्ता खाद्य पदार्थलाई प्राथमिकता दिन र चिनी मिसाइएका पेय, मिठाई, परिष्कृत अन्न तथा अत्यधिक प्रशोधित खाद्य पदार्थ घटाउन सुझाव दिएको छ ।
यसको अर्थ फलफूल खानै हुँदैन भन्ने होइन । फलफूलमा प्राकृतिक चिनी भए पनि त्यसमा फाइबर, भिटामिन र अन्य पोषक तत्व हुन्छन् । फलफूलको रस बनाएर पिउनुभन्दा पूरै फल खाने बानी राम्रो हुन्छ । एकै पटक धेरै फल खानेभन्दा आवश्यकताअनुसार सीमित मात्रा रोज्नु उपयुक्त हुन्छ । त्यस्तै, चिनी नराखेको चिया वा कफी रोज्ने, कोल्ड ड्रिङ्क, प्याकेटको जुस र अत्यधिक गुलियो पेयलाई सकेसम्म छोड्ने बानीले ठूलो फरक पार्न सक्छ ।
मधुमेहको शुरुवाती अवस्थामा अर्को महत्वपूर्ण कुरा हो— खाना खाने समय र मात्रा । दिनभरि केही नखाई बेलुका एकै पटक धेरै खाने, राति अबेरसम्म खाना खाने तथा बारम्बार मिठाई वा खाजा खाइरहने बानीले समस्या बढाउन सक्छ । त्यसैले नियमित समयमा सन्तुलित भोजन गर्ने र आफ्नो शरीरको आवश्यकता तथा चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार भोजनको मात्रा मिलाउने बानी बसाल्नु राम्रो हुन्छ ।
पर्याप्त निद्रा र तनाव व्यवस्थापनलाई पनि कम महत्व दिनु हुँदैन । राति अबेरसम्म मोबाइल वा टेलिभिजन हेर्ने, अनियमित सुत्ने र निरन्तर तनावमा रहने जीवनशैलीले स्वस्थ खानपान तथा व्यायामको बानीलाई समेत बिगार्न सक्छ । त्यसैले नियमित समयमा सुत्ने, पर्याप्त आराम गर्ने, ध्यान वा श्वासप्रश्वासका अभ्यास गर्ने, परिवार तथा साथीभाइसँग समय बिताउनेजस्ता सरल उपाय पनि स्वस्थ जीवनशैलीका महत्वपूर्ण हिस्सा हुन् ।
जडिबुटी ः सहयोगी तर उपचारको विकल्प होइन
मधुमेहको कुरा गर्दा करेला, मेथी, दालचिनी, गुर्जो, जामुनको बीउलगायत विभिन्न जडिबुटीको चर्चा हुने गर्छ । परम्परागत रूपमा यस्ता बस्तुको प्रयोग हुँदै आएको भए पनि …जडिबुटी खाएपछि मधुमेह निको हुन्छÚ भन्ने दाबीलाई वैज्ञानिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन । हाल उपलब्ध अनुसन्धानअनुसार अधिकांश हर्बल सप्लिमेन्टले मधुमेह नियन्त्रण वा यसको जटिलता रोक्छन् भन्ने पर्याप्त र भरपर्दो प्रमाण छैन ।
उदाहरणका लागि दालचिनी खानामा मसला वा स्वादका रूपमा सामान्य मात्रामा प्रयोग गर्न सकिन्छ । केही अध्ययनमा यसले रक्तशर्करामा केही सुधार ल्याउन सक्ने संकेत देखिए पनि प्रमाण एकरूप छैन र यसलाई मधुमेहको औषधिको विकल्प मान्न मिल्दैन । धेरै मात्रामा विशेषगरी क्यासिया दालचिनी प्रयोग गर्दा त्यसमा पाइने कुमरिनका कारण कलेजोसम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिमा जोखिम हुन सक्ने भएकाले सावधानी आवश्यक हुन्छ ।
त्यस्तै मेथीलाई तरकारी वा मसला रूपमा सामान्य खानामा प्रयोग गर्नु फरक कुरा हो भने औषधीय मात्रा वा सप्लिमेन्टका रूपमा नियमित सेवन गर्नु फरक कुरा हो । केही अनुसन्धानले मेथीले रक्तशर्करा घटाउन सहयोग गर्न सक्ने संकेत गरे पनि अध्ययनको गुणस्तर पर्याप्त नभएकाले निश्चित निष्कर्ष निकाल्न सकिएको छैन । ठूलो मात्रामा सेवन गर्दा रक्तशर्करा अत्यधिक घट्न सक्ने तथा पाचनसम्बन्धी समस्या र एलर्जी हुन सक्ने सम्भावना पनि हुन्छ ।
करेलालगायत अन्य जडिबुटीका विषयमा पनि यस्तै कुरा लागू हुन्छ । तरकारीका रूपमा करेला खानु स्वस्थ खानपानको हिस्सा हुन सक्छ, तर करेलाको रस, जडिबुटीको मिश्रण वा बजारमा पाइने …डायबिटिज निको पार्नेÚ भनेर बेचिएका उत्पादनलाई चिकित्सकीय उपचारको स्थानमा राख्नु उचित हुँदैन । यस्ता उत्पादनले औषधिसँग प्रतिक्रिया गर्न सक्छन् र केही सप्लिमेन्टले कलेजो वा मिर्गौलामा समेत असर गर्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ ।
त्यसैले जडिबुटी प्रयोग गर्न चाहने व्यक्तिले पहिले चिकित्सक वा योग्य स्वास्थ्यकर्मीसँग सल्लाह लिनु, विशेषगरी मधुमेहको औषधि सेवन गरिरहेको, गर्भवती, कलेजो वा मिर्गौलाको समस्या भएको अवस्थामा अझ बढी सावधानी अपनाउनु आवश्यक हुन्छ ।
मधुमेहको शुरुवाती अवस्थालाई नियन्त्रण गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय कुनै एउटा जादुई औषधि, जडिबुटी वा घरेलु उपचार होइन । थालमा के राख्ने, कति खाने, शरीरलाई कति चलाउने, कति सुत्ने र आफ्नो स्वास्थ्य परीक्षणलाई कति गम्भीरतापूर्वक लिने भन्ने दैनिक निर्णयहरूको समष्टि नै यसको आधार हो । तौल बढी छ भने क्रमशः घटाउने, नियमित हिँड्ने, चिनी तथा प्रशोधित खाद्य पदार्थ कम गर्ने, तरकारी र फाइबरयुक्त खाद्य पदार्थ बढाउने, पर्याप्त निद्रा लिने र तनाव घटाउने बानी बसाल्न सके शुरुवाती अवस्थामै ठूलो सुधारको बाटो खुल्न सक्छ ।
एउटा कुरा सधैँ सम्झनुपर्छ— रक्तशर्करा बढेको रिपोर्टलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । फास्टिङ सुगर, खाना खाएको दुई घण्टापछिको रक्तशर्करा जस्ता परीक्षण चिकित्सकको सल्लाहअनुसार गराउँदै जानु र आवश्यक परे औषधि शुरु गर्नु नै सुरक्षित बाटो हो । जीवनशैली परिवर्तन अत्यन्त महत्वपूर्ण भए पनि त्यसले चिकित्सकले दिएको उपचारलाई आफैं रोक्ने अनुमति दिँदैन । मधुमेहको शुरुवाती संकेतलाई डरको विषयभन्दा पनि जीवनशैली सुधार्ने चेतावनीका रूपमा लिएर आजैदेखि सानो तर निरन्तर परिवर्तन शुरु गर्नु नै दीर्घकालीन स्वास्थ्यका लागि सबैभन्दा बुद्धिमानी कदम हुन सक्छ ।