सुनको इतिहासदेखि वर्तमानसम्मको यात्रा

स्पन्दन भट्टराई

मानव सभ्यताको विकाससँगै निरन्तर रूपमा आकर्षण, शक्ति र समृद्धिको प्रतीक बनेको धातु हो सुन । चम्किलो पहेँलो रंग, आगोले नष्ट नहुने गुण, लचिलोपन र दुर्लभताका कारण सुनलाई प्राचीन कालदेखि नै “अमूल्य धातु” को रूपमा सम्मान गरिँदै आएको पाइन्छ । समयसँगै यसको प्रयोग, अर्थ र महत्त्व परिवर्तन हुँदै आए पनि सुनप्रतिको आकर्षण भने कहिल्यै घटेको देखिँदैन ।
इतिहासको पाना पल्टाउँदा, सुनको प्रयोग करिब चार हजार वर्षअघिदेखि भएको पाइन्छ । यो प्राचीन मिस्र सभ्यताबाट व्यवस्थित रूपमा शुरु भएको पाइन्छ । त्यहाँका शासकहरू फराओहरूले सुनलाई देवत्वसँग जोडेर हेर्थे र आफ्ना समाधि, मूर्ति तथा गहनामा यसको प्रयोग गर्थे । त्यसपछि मेसोपोटामिया र सिन्धु घाटी सभ्यतामा पनि सुनका गहना, सिक्का र धार्मिक सामग्रीको प्रयोग व्यापक रूपमा फैलियो ।
रोमन साम्राज्यको उदयसँगै सुनले आर्थिक प्रणालीमा स्पष्ट भूमिका खेल्न थाल्यो । रोमनहरूले सुनका सिक्का प्रचलनमा ल्याए, जसले व्यापार र सम्पत्तिको मापनलाई व्यवस्थित ग¥यो । मध्ययुगमा युरोपेली राजतन्त्रहरूले सुनलाई आफ्नो शक्ति र वैभव प्रदर्शनको माध्यम बनाए । आधुनिक युगमा प्रवेशसँगै “गोल्ड स्ट्यान्डर्ड” को अवधारणा विकास भयो, जसअन्तर्गत देशहरूको मुद्रा सुनको सञ्चितिसँग जोडिन्थ्यो । १९औँ शताब्दीमा अमेरिका र अष्ट्रेलियामा भएका “गोल्ड रश” घटनाहरूले लाखौँ मानिसलाई सुन खोज्न आकर्षित ग¥यो, जसले विश्व अर्थतन्त्र र जनसंख्या वितरणमा समेत प्रभाव पारेको थियो ।
नेपालको सन्दर्भमा सुनको इतिहास स्थानीयस्तरमा आधारित रहँदै आएको छ । हिमाली तथा पहाडी नदीहरू विशेषगरी कर्णाली, भेरी, महाकाली, र सेतीका बालुवामा साना सुनका कणहरू पाइने भएकाले “सुन धुने” पेशा परम्परागत रूपमा प्रचलित थियो । ग्रामीण भेगका मानिसहरूले पुस्तौँदेखि नदी किनारमा बालुवा छानेर सुन निकाल्ने काम गर्दै आएका थिए । नेपालमा ठूला औद्योगिकस्तरका सुनखानीहरू अझै व्यवस्थित रूपमा विकास हुन सकेका छैनन्, विभिन्न भौगोलिक अध्ययनहरूले सुनको सम्भावना भने देखाएका छन् ।
विश्व स्तरमा भने सुन खानीहरूको विकास अत्यन्त उन्नत अवस्थामा पुगेको छ । दक्षिण अफ्रिका, चीन, अष्ट्रेलिया, रुस र अमेरिका विश्वका प्रमुख सुन उत्पादक देशहरू हुन् । आधुनिक खानी प्रणाली दुई प्रमुख विधिमा खुला खानी (यउभल–उष्त) र भूमिगत खानी (गलमभचनचयगलम) विधामा आधारित छन् । खुला खानीमा जमिनको माथिल्लो तह हटाएर सुनयुक्त ढुंगा निकालिन्छ भने भूमिगत खानीमा गहिरो सुरुङ बनाएर उत्खनन् गरिन्छ । यी प्रक्रियामा अत्याधुनिक मेसिन, रासायनिक विधि (जस्तै साइनाइड प्रक्रिया) र उच्च प्रविधिको प्रयोग गरिन्छ ।
सुनको महत्त्व बहुआयामिक छ । आर्थिक दृष्टिले हेर्दा, सुनलाई “सुरक्षित सम्पत्ति” का रूपमा लिइन्छ । जब विश्व अर्थतन्त्रमा अस्थिरता आउँछ, मुद्रास्फीति बढ्छ वा मुद्रा कमजोर हुन्छ, त्यतिबेला लगानीकर्ताहरू सुनतर्फ आकर्षित हुन्छन् । केन्द्रीय बैंकहरूले आफ्नो विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा सुन राख्ने गर्दछन्, जसले आर्थिक सुरक्षा प्रदान गर्छ ।
सांस्कृतिक रूपमा, सुन नेपाली समाजमा विशेष स्थान राख्छ । विवाह, चाडपर्व—जस्तै दशैं, तिहार, तीज—मा सुनका गहनाहरू किन्ने र लगाउने परम्परा गहिरो रूपमा स्थापित छ । सुनलाई केवल गहना मात्र नभई परिवारको आर्थिक सुरक्षा र सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ । धेरै परिवारमा सुनलाई आपतकालीन सम्पत्तिको रूपमा सुरक्षित राख्ने चलन छ ।
धार्मिक दृष्टिले पनि सुनलाई पवित्र मानिन्छ । मन्दिरहरूमा सुनको प्रयोग, देवताका मूर्तिहरूमा सुनको लेपन, तथा धार्मिक कार्यमा सुनको दान गर्ने चलनले यसको आध्यात्मिक महत्त्वलाई झल्काउँछ । औद्योगिक क्षेत्रमा पनि सुनको प्रयोग उल्लेखनीय छ । यसको उत्कृष्ट विद्युत चालकता र आगोले नष्ट नहुने गुणका कारण कतिपय विद्युतीय सामानहरु जस्तैः मोबाइल फोन, कम्प्युटर, स्याटेलाइटमा सानो मात्रामा सुन प्रयोग गरिन्छ । चिकित्सा क्षेत्रमा पनि दन्त चिकित्सा र केही विशेष उपचारमा सुनको प्रयोग हुने गरेको छ ।
अब परम्परागत रूपमा सुन कसरी निकालिन्थ्यो भन्ने विषयले सुनसँग जोडिएको मानवीय श्रम, सीप र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई उजागर गर्छ । नेपालमा प्रचलित “सुन धुने” विधि अत्यन्त सरल तर श्रमसाध्य थियो । नदीको बालुवा काठ वा धातुको थालमा राखेर पानीसँग घुमाइन्थ्यो । सुनको घनत्व अन्य कणभन्दा बढी हुने भएकाले बालुवा बगेर जान्थ्यो र सुन तल जम्मा हुन्थ्यो । यसरी दिनभर मेहनत गर्दा पनि सानो मात्रामा मात्र सुन प्राप्त हुन्थ्यो, जसले यसको दुर्लभता र मूल्यलाई अझ स्पष्ट बनाउँछ ।
यसरी संकलित कच्चा सुनलाई पछि परिष्कृत गरिन्थ्यो । परम्परागत रूपमा माटोको भाँडो वा सानो भट्टी प्रयोग गरी उच्च तापक्रममा सुन पगालिन्थ्यो । यस प्रक्रियामा कहिलेकाहीँ बोराक्सजस्ता पदार्थ मिसाएर अशुद्धी हटाइन्थ्यो । पग्लिएको सुनलाई ढाँचामा हालेर चिस्याइन्थ्यो, जसबाट “पक्का सुन” तयार हुन्थ्यो ।
कतिपय ठाउँमा पारा (mभचअगचथ) प्रयोग गरेर सुन छुट्याउने विधि पनि प्रचलित थियो । यसमा पारा र सुन मिसाएर अमलगम बनाइन्थ्यो, जसलाई तताउँदा पारा उडेर जान्थ्यो र शुद्ध सुन बाँकी रहन्थ्यो । यो विधि स्वास्थ्यका लागि जोखिमपूर्ण भएकाले अहिले यसको प्रयोग घट्दो क्रममा छ । परम्परागत विधिहरूमा आधुनिक प्रविधिको जस्तो उत्पादन क्षमता नभए पनि ती स्थानीय ज्ञान, अनुभव र प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वमा आधारित थिए । आजको औद्योगिक खानी प्रणालीले ठूलो परिमाणमा उत्पादन सम्भव बनाएको छ । यसले वातावरणीय असर जस्तैः माटो क्षय, जल प्रदूषण जस्ता चुनौतीहरू पनि ल्याएको छ ।
सुनको यात्रा केवल धातुको कथा होइन, मानव सभ्यताको कथा पनि हो । प्राचीन सभ्यताका धार्मिक विश्वासदेखि आधुनिक अर्थतन्त्रको आधारसम्म, सुनले सधैं महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । यसको चमकले केवल आँखालाई मात्र होइन, मानव मन र समाजलाई पनि प्रभावित पारेको छ ।
भविष्यमा प्रविधि जति विकसित भए पनि सुनको महत्व घट्ने सम्भावना कम देखिन्छ । यो केवल धातु मात्र होइन कि यो विश्वास, मूल्य र इतिहासको प्रतीक पनि हो । यही कारणले सुन आज पनि उत्तिकै आकर्षक, महत्वपूर्ण र अपरिहार्य बनेको छ ।