नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा कृषि क्षेत्रलाई लामो समयदेखि लिइँदै आएको छ । हाल उपलब्ध तथ्यांकहरू हेर्दा पनि यसको महत्व स्पष्ट देखिन्छ । देशको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषिको योगदान करिब २४–२५ प्रतिशतको हाराहारीमा रहेको छ । करिब ६० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा यसै क्षेत्रमा निर्भर छन् । यति ठूलो जनशक्ति समेटेको क्षेत्र भए पनि यसको उत्पादकत्व अपेक्षाकृत कम हुनु चिन्ताको विषय हो । नेपालमा करिब २७ लाख हेक्टर जमिन खेतीयोग्य मानिन्छ, तर त्यसको पूर्ण उपयोग हुन सकेको भने छैन । सिंचाइ सुविधा पुगेको क्षेत्र पनि करिब ५० प्रतिशतको आसपास मात्र छ । यसको अर्थ आधाभन्दा बढी खेती अझै पनि वर्षामा निर्भर छ, जसले उत्पादनमा अनिश्चितता ल्याउँछ । यस्तो अवस्थामा कृषिको आधुनिकीकरण र पूर्वाधार विकास अपरिहार्य देखिन्छ । कृषिको सदुपयोगका लागि सबैभन्दा पहिले उत्पादन प्रणालीलाई व्यावसायिक बनाउन आवश्यक छ । अहिले पनि अधिकांश किसान जीवन निर्वाहमुखी खेतीमा सीमित छन् । उदाहरणका लागि, धान, मकै र गहुँ जस्ता मुख्य अन्नबालीको उत्पादकत्व दक्षिण एशियाका अन्य देशहरूको तुलनामा नेपालमा कम छ । धानको औसत उत्पादन नेपालमा करिब ३.५ टन प्रति हेक्टर छ, जबकि छिमेकी देशहरूमा यो ४–५ टनसम्म पुग्छ । यसले स्पष्ट गर्छ कि सही प्रविधि र व्यवस्थापन अपनाउने हो भने उत्पादन वृद्धि गर्ने ठूलो सम्भावना छ ।
नेपालले वर्षेनी अर्बौं रुपियाँ बराबरको कृषि उपज आयात गरिरहेको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा मात्र करिब ३५० अर्ब रुपियाँभन्दा बढीको खाद्यान्न, तरकारी र फलफूल आयात भएको तथ्यांक छ । यदि स्वदेशमै उत्पादनमा वृद्धि गर्न सकियो भने यो आयात घटाएर विदेशी मुद्रा बचत गर्न सकिन्छ, जुन आर्थिक विकासका लागि महत्वपूर्ण कदम हुनेछ । कृषिमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग अझै सीमित छ । करिब २०–२५ प्रतिशत मात्र किसानले यान्त्रिकीकरणको प्रयोग गरिरहेका छन् । उन्नत बीउबिजन, मल र प्रविधिमा पहुँचको कमीले पनि उत्पादनमा असर परेको छ । त्यसैले राज्यले सहज ऋण, अनुदान र प्राविधिक तालिममार्फत कृषकलाई सक्षम बनाउनुपर्छ । यससँगै, कृषि अनुसन्धान र विकासमा लगानी बढाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । बजार व्यवस्थापनको समस्या पनि गम्भीर छ । नेपालमा उत्पादनपछिको क्षति करिब १५–३० प्रतिशतसम्म हुने अनुमान गरिएको छ । उचित भण्डारण, प्रशोधन र ढुवानी व्यवस्था नहुँदा किसानले आफ्नो उत्पादनको उचित मूल्य पाउँदैनन् । यदि यी संरचनाहरू विकास गर्न सकियो भने कृषिको आम्दानी उल्लेखनीय रूपमा बढाउन सकिन्छ ।
युवा जनशक्ति कृषिमा आकर्षित हुन नसक्नु अर्को चुनौती हो । हाल प्रत्येक वर्ष हजारौं युवा वैदेशिक रोजगारीका लागि बाहिरिने गरेका छन् । यदि कृषिमा प्रविधि, नवप्रवर्तन र लगानीको वातावरण सिर्जना गर्न सकियो भने यही क्षेत्रमै रोजगारीका प्रशस्त अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ । एग्रिबिजनेस, सहकारी र स्टार्टअप मोडलमार्फत युवालाई जोड्न सकिन्छ । यी तथ्यांकहरूले के देखाउँछन् भने नेपालमा कृषिको अपार सम्भावना हुँदाहुँदै पनि यसको पूर्ण सदुपयोग हुन सकेको छैन । यदि आधुनिक प्रविधि, प्रभावकारी नीति, बजार व्यवस्थापन र युवा सहभागिता सुनिश्चित गर्न सकियो भने कृषि क्षेत्रले देशको आर्थिक विकासमा निर्णायक भूमिका खेल्न सक्छ । त्यसका लागि अब नारा होइन, ठोस कार्यान्वयनको खाँचो छ । त्यसैले अहिले राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको नेतृत्वमा बनेको वर्तमान सरकारले कृषिलाई प्राथमिकतामा राख्नु जरुरी देखिन्छ । अन्य कुरा नभए पनि बाँच्नका लागि कृषि उत्पादन प्रमुख कुरा हो । अन्नको अभावमा जीवन सम्भव छैन । त्यसैले कृषि क्षेत्रको विकासका लागि वर्तमान सरकारले उचित नीति तथा कार्यक्रम बनाउनु जरुरी देखिन्छ ।
