पिएमणि भट्टराई
नेपालमा रज्जुमार्ग अर्थात् केबल–कार तथा मालवाहक रोपवे (च्यउभधबथ) को इतिहास निकै रोचक, उतार–चढावपूर्ण र प्रविधिसँग जोडिएको कथा हो । हिमाल, पहाड र कठिन भूगोल भएको देश भएकाले नेपालमा रज्जुमार्गको अवधारणा धेरै पुरानो हो । सडक सञ्जाल कमजोर भएको समयमा मानिस र सामान ओसारपसारका लागि रज्जुमार्ग आधुनिक तथा प्रभावकारी साधन मानिन्थ्यो ।
नेपालमा रज्जुमार्गको शुरुवात
नेपालमा रज्जुमार्गको इतिहास वि.सं.१९८० को दशकतिर शुरु भएको मानिन्छ । तात्कालीन चन्द्र शमशेर जंगबहादुर राणाको पालामा काठमाडौं उपत्यकामा सामान ल्याउन कठिन भएकाले आधुनिक यातायातको खोजी शुरु भएको थियो । त्यतिबेला भारतको सीमावर्ती क्षेत्रबाट काठमाडौंसम्म सामान ल्याउन हप्तौं लाग्थ्यो । भारी सामान मानिसले बोकेर वा खच्चडमार्फत ल्याइन्थ्यो । यही समस्यालाई समाधान गर्न नेपालमा “रोपवे” को अवधारणा ल्याइयो ।
रज्जुमार्ग ः नेपालको गौरव
नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा चर्चित र महत्वपूर्ण रज्जुमार्ग भनेको हेटौंडा–काठमाडौं रोपवे हो । यो मुख्य रूपमा मालसामान ढुवानीका लागि निर्माण गरिएको थियो । प्रारम्भिक चरणमा राणा शासनकालमै यसको अवधारणा आएको भए पनि आधुनिक स्वरूपमा यसको विस्तार पछि भयो ।
विशेष गरी वि.सं. २०२१ सालतिर अमेरिकी सहयोगमा यसको पुनर्निर्माण तथा विस्तार गरिएको थियो । करिब ४२ किलोमिटर लामो यो रोपवे दक्षिण एशियाकै महत्वपूर्ण मालवाहक रज्जुमार्गमध्ये एक मानिन्थ्यो । यसले हेटौंडाबाट काठमाडौंसम्म दैनिक ठूलो परिमाणमा सामान ढुवानी गथ्र्यो । चामल, नुन, पेट्रोलियम सामग्री, सिमेन्ट लगायतका बस्तु यही माध्यमबाट काठमाडौं ल्याइन्थे । त्यतिबेला पृथ्वी राजमार्ग पूर्ण रूपमा विकसित नभएकाले यो रोपवे काठमाडौंको “जीवनरेखा” जस्तै बनेको थियो ।
रज्जुमार्गको महत्व
नेपालमा सडक सञ्जाल कमजोर हुँदा रज्जुमार्गले ठूलो भूमिका खेलेको थियो । यसको मुख्य विशेषता यस्ता थिए –
– कठिन पहाडी भूगोलमा पनि सञ्चालन गर्न सकिने
– सडकभन्दा कम इन्धन खर्च हुने
– वातावरणमैत्री यातायात माध्यम
– छिटो र सुरक्षित ढुवानी
– वर्षायाममा पनि अपेक्षाकृत भरपर्दो
त्यसैले एक समय नेपालमा विभिन्न स्थानमा रोपवे विस्तार गर्ने योजना बनाइएको थियो ।
पतनको शुरुवात
समयसँगै नेपालको रज्जुमार्ग प्रणाली कमजोर बन्दै गयो । पृथ्वी राजमार्ग लगायत सडक सञ्जाल विस्तार भएपछि ट्रक र सडक यातायातले प्राथमिकता पाउन थाले ।
राज्यले रोपवेको नियमित मर्मत, आधुनिकीकरण र व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सकेन । परिणामस्वरूप हेटौंडा–काठमाडौं रोपवे क्रमशः जीर्ण बन्दै गयो ।
अन्ततः २०५० दशकपछि यो प्रभावकारी रूपमा बन्दजस्तै भयो । लामो समयसम्म सञ्चालनविहीन हुँदा यसको अधिकांश संरचना नष्ट हुन पुग्यो । धेरै विज्ञहरूले यदि यसलाई आधुनिकीकरण गरिएको भए आज पनि काठमाडौंका लागि सस्तो र वातावरणमैत्री ढुवानी प्रणाली बन्न सक्ने बताएका छन् ।
केबलकार ः नयाँ युगको शुरुआत
नेपालमा आधुनिक यात्रुवाहक केबलकारको वास्तविक युग भने वि.सं. २०५५ सालमा शुरु भयो, जब मनकामना केबलकार सञ्चालनमा आयो । यो नेपालको पहिलो व्यावसायिक यात्रुवाहक केबलकार हो । चितवनको कुरिनटारबाट गोरखाको प्रसिद्ध मनकामना मन्दिरसम्म पुग्न पहिले घण्टौं उकालो हिँड्नुपथ्र्यो ।
केबलकार सञ्चालन भएपछि केही मिनेटमै मन्दिर पुग्न सकिने भयो । यसले धार्मिक पर्यटन, स्थानीय व्यापार र रोजगारीमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो । मनकामना केबलकारको सफलतापछि नेपालमा अन्य धेरै केबलकार परियोजनाहरू शुरु भए ।
विस्तार हुँदै गरेका केबलकारहरू
आज नेपालमा विभिन्न धार्मिक तथा पर्यटकीय क्षेत्रमा केबलकार सञ्चालनमा छन् वा निर्माण भइरहेका छन् । उदाहरणका रूपमा चन्द्रागिरि केबलकार, कालिञ्चोक केबलकार, लुम्बिनी केबलकार, मौलाकालिका केबलकारलाई लिन सकिन्छ । यी परियोजनाले नेपालको पर्यटन उद्योगमा नयाँ आकर्षण थपेका छन् ।
विवाद र बहस
नेपालमा केबलकार विस्तारसँगै विवाद पनि बढेका छन् । केही परियोजनामा वातावरणीय असर, वन विनास, स्थानीय समुदायको असन्तुष्टि तथा धार्मिक–सांस्कृतिक बहसहरू उठेका छन् । विशेष गरी पहाडी तथा संरक्षण क्षेत्रभित्र निर्माण हुने परियोजनामा “विकास कि विनास ?” भन्ने बहस हुने गरेको छ । समर्थकहरू भने सडक निर्माणभन्दा केबलकार वातावरणमैत्री र दिगो विकल्प भएको तर्क गर्छन् ।
भविष्यको सम्भावना
आज विश्वभर दिगो यातायातको अवधारणा बढ्दै जाँदा नेपालमा फेरि रज्जुमार्गप्रति चासो बढिरहेको छ । विशेषज्ञहरूका अनुसार काठमाडौंको ट्राफिक व्यवस्थापन, पहाडी क्षेत्रमा सामान ढुवानी, पर्यटन प्रवद्र्धन र हिमाली क्षेत्रमा हरित यातायातका लागि आधुनिक रोपवे प्रणाली उपयोगी हुन सक्छ ।
यदि सरकारले दीर्घकालीन योजना, प्राविधिक दक्षता र पारदर्शी लगानीमार्फत काम गर्ने हो भने नेपालमा रज्जुमार्गले पुनः स्वर्णिम भविष्य पाउन सक्ने सम्भावना अझै बाँकी छ ।
