देवघाट : जहाँ नदीसँगै आस्था बग्छ

पिएमणि भट्टराई
नेपालको धार्मिक भूगोलमा केही यस्ता ठाउँ छन्, जसको परिचय कुनै एउटा मन्दिर, एउटा पर्व वा एउटा धार्मिक परम्पराले मात्र पूरा हुँदैन । ती ठाउँ आफैंमा एउटा जीवन्त संस्कृति हुन्, जहाँ इतिहासले वर्तमानसँग संवाद गरिरहेको हुन्छ, प्रकृतिले अध्यात्मलाई साथ दिइरहेको हुन्छ र मानिसले आफ्नो सांसारिक व्यस्तताबाट केही समय अलग भएर जीवन, मृत्यु र मोक्षबारे सोच्ने अवसर पाउँछ । चितवन, तनहुँ र नवलपुरको भूगोललाई जोडेर बसेको देवघाट त्यस्तै एउटा अद्वितीय भूमि हो । यहाँ नदीहरू मात्र भेटिँदैनन्, मानिसका आस्था, विश्वास, संस्कार र जीवनका अनेक अनुभूति पनि एकै ठाउँमा आएर मिसिन्छन् ।
कालीगण्डकी र त्रिशूली नदीको संगमस्थल देवघाटको सबैभन्दा पहिलो परिचय हो । दुई नदीको मिलनपछि नारायणीको रूपमा अघि बढ्ने जलप्रवाहले यहाँको भौगोलिक स्वरूपलाई विशेष बनाएको छ । अझ कालीगण्डकी आफैं शालिग्रामका कारण हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि पवित्र मानिने नदी भएकाले यसको त्रिशूलीसँगको संगमलाई धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । बिहानको समयमा नदीमाथि फैलिएको कुहिरो, किनारमा सुनिने मन्त्र–उच्चारण, स्नानका लागि पुग्ने श्रद्धालु र आश्रमबाट निस्कने भजनको धुनले देवघाटलाई सामान्य नदीकिनारभन्दा धेरै माथि उठाएर एउटा आध्यात्मिक अनुभूतिको भूमि बनाइदिन्छ ।
देवघाटको महत्त्व आजको पुस्ताले निर्माण गरेको होइन । यसको धार्मिक चर्चा प्राचीन हिन्दू धार्मिक परम्परासँग जोडिएको छ । विभिन्न पुराण तथा धार्मिक ग्रन्थमा देवघाट क्षेत्रसँग सम्बन्धित प्रसंग पाइने विश्वास छ । यही धार्मिक पृष्ठभूमिले कालान्तरमा यस क्षेत्रलाई साधुसन्त, योगी, तपस्वी र धार्मिक अध्येताहरूको आकर्षणको केन्द्र बनायो । नदीको शान्त किनार, वनजंगलको वातावरण र एकान्त साधनाका लागि अनुकूल प्राकृतिक अवस्थाले देवघाटलाई तपोभूमिको स्वरूप दिँदै गयो ।
समय बित्दै जाँदा यहाँ मठ, मन्दिर र आश्रमहरू स्थापना भए । साधुसन्तहरूको बसोबास बढ्यो । धार्मिक अनुष्ठान, प्रवचन, पूजा, पाठ र सत्सङ्गको परम्परा विस्तार भयो । त्यसैले आज देवघाट पुग्दा एउटै ठाउँमा धेरै किसिमका धार्मिक जीवन देख्न सकिन्छ । कतै बिहानै नदीमा स्नान गर्ने श्रद्धालु हुन्छन्, कतै वेदका मन्त्र गुञ्जिरहेका हुन्छन्, कतै साधुसन्त ध्यानमा मग्न देखिन्छन् भने कतै आश्रममा भोजनको व्यवस्था भइरहेको हुन्छ । धर्म यहाँ केवल मन्दिरभित्र सीमित छैन, दैनिक जीवनकै एउटा अभ्यास बनेर बसेको छ ।
देवघाटको धार्मिक आकर्षणसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यहाँको साधुसन्त परम्परा हो । जीवनको उत्तरार्धमा सांसारिक मोहबाट टाढा रहेर साधना गर्न चाहने मानिसहरूका लागि देवघाट लामो समयदेखि आकर्षणको केन्द्र रहँदै आएको छ । देशका विभिन्न भागबाट आएका साधु–सन्त मात्र होइन, भारतलगायत अन्य स्थानबाट आउने धार्मिक व्यक्तिहरूको उपस्थितिले पनि यहाँको आध्यात्मिक वातावरणलाई अझ व्यापक बनाएको छ । कतिपय मानिस आफ्नो जीवनको अन्तिम समय देवघाटमै बिताउन चाहन्छन् । मृत्यु र मोक्षसँग जोडिएको धार्मिक विश्वासले देवघाटलाई जीवनको अन्तिम यात्रासँग समेत जोडेको छ ।
देवघाटको जीवन केवल वृद्ध साधु र धार्मिक कर्मकाण्डमा मात्र सीमित छैन । यहाँ धर्मसँगै सेवाको परम्परा पनि विकसित भएको छ । विभिन्न आश्रम र धार्मिक संस्थाले शिक्षा, भोजन, स्वास्थ्य, वृद्ध सेवा तथा अन्य सामाजिक गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएका छन् । धार्मिक स्थलको वास्तविक अर्थ मानिसलाई केवल पूजा गर्न लगाउनु होइन, दुःखमा परेकालाई साथ दिनु र समाजप्रति जिम्मेवार बनाउनु पनि हो भन्ने मान्यतालाई देवघाटका कतिपय संस्थाले व्यवहारमा उतारिरहेका छन् । यस दृष्टिले देवघाट धर्म र सामाजिक सेवाको संगमका रूपमा पनि स्थापित हुँदै गएको छ ।
देवघाटको सबैभन्दा ठूलो धार्मिक उत्सव भने माघे सङ्क्रान्ति हो । माघे सङ्क्रान्तिको समयमा यहाँ देखिने दृश्य आफैंमा एउटा विशाल धार्मिक संस्कृतिको चित्रजस्तो हुन्छ । देशका विभिन्न ठाउँबाट हजारौं श्रद्धालु देवघाट आइपुग्छन् । नदीमा स्नान गर्ने, पूजा गर्ने, दान गर्ने र साधुसन्तको दर्शन गर्नेहरूको भीडले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई धार्मिक मेलामा परिणत गर्छ । नदी किनारमा अस्थायी संरचना थपिन्छन्, धार्मिक संस्थाहरू सक्रिय हुन्छन् र स्थानीय बजारमा समेत चहलपहल बढ्छ । माघे सङ्क्रान्ति देवघाटका लागि केवल धार्मिक पर्व होइन, स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान बनाउने एउटा महत्वपूर्ण अवसर पनि हो ।
देवघाटको धार्मिक जीवन माघे सङ्क्रान्तिमा मात्र सीमित छैन । वर्षभरि यहाँ कुनै न कुनै धार्मिक गतिविधि भइरहन्छ । पूजापाठ, कथा, प्रवचन, भजन–कीर्तन, यज्ञ, साधना, धार्मिक शिक्षा र विभिन्न पर्वका अवसरमा हुने कार्यक्रमले देवघाटलाई निरन्तर सक्रिय राख्छन् । यही निरन्तर धार्मिक गतिविधिका कारण देवघाटलाई …मेला लाग्दा मात्र सम्झिने तीर्थÚ भन्दा …वर्षभरि जीवन्त रहने आध्यात्मिक केन्द्रÚ का रूपमा बुझ्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
देवघाटको अर्को शक्ति यसको प्रकृति हो । नदीको संगम, हरियाली, वरपरका वन क्षेत्र र शान्त वातावरणले धार्मिक अनुभूतिलाई अझ गहिरो बनाउँछन् । बिहान सूर्य उदाउँदै गर्दा नदीको पानीमा देखिने प्रकाश र साँझ अस्ताउँदै गरेको सूर्यको छायाले देवघाटलाई प्राकृतिक सौन्दर्यको दृष्टिले पनि आकर्षक बनाउँछ । धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सौन्दर्यको यही मेलले देवघाटलाई धार्मिक पर्यटनका लागि असाधारण सम्भावना भएको स्थान बनाएको छ ।
नेपालमा धार्मिक पर्यटनको चर्चा प्रायः पशुपतिनाथ, लुम्बिनी, मुक्तिनाथ, जनकपुर वा मनकामनासँग जोडिन्छ । तर देवघाटको आफ्नै विशिष्टता छ । यहाँ तीर्थयात्रा मात्र होइन, आश्रम जीवन हेर्न सकिन्छ, नदीको संगम अनुभव गर्न सकिन्छ, साधुसन्तको दिनचर्या बुझ्न सकिन्छ, धार्मिक संस्कृतिसँग परिचित हुन सकिन्छ र प्रकृतिसँग केही समय बिताउन सकिन्छ । त्यसैले देवघाटलाई व्यवस्थित ढंगले विकास गर्न सकिए यो स्वदेशी मात्र होइन, विदेशी आध्यात्मिक पर्यटकका लागि पनि आकर्षक गन्तव्य बन्न सक्छ ।
सम्भावना जति ठूलो छ, चुनौती पनि त्यत्तिकै गम्भीर छन् । तीर्थयात्रीको संख्या बढ्दै जाँदा फोहोर व्यवस्थापन, नदी संरक्षण, खानेपानी, सार्वजनिक शौचालय, पार्किङ, यातायात, सुरक्षा, आवास र व्यवस्थित बजारको आवश्यकता बढिरहेको छ । धार्मिक क्षेत्रको विकास गर्ने नाममा जथाभावी संरचना थपिँदै जाने हो भने देवघाटको मौलिक स्वरूप नै प्रभावित हुन सक्छ । नदी किनारमा फोहोर थुप्रिन थाल्यो, प्लास्टिकको प्रयोग बढ्यो र प्राकृतिक क्षेत्र अतिक्रमण हुँदै गयो भने देवघाटको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति अर्थात् यसको प्राकृतिक र आध्यात्मिक वातावरण नै कमजोर बन्न सक्छ ।
यसैलाई ध्यानमा राखेर पछिल्लो समय देवघाटमा संरक्षण र व्यवस्थापनका प्रयासहरू पनि अघि बढिरहेका छन् । देवघाटलाई प्लास्टिकमुक्त बनाउने अभियान, धार्मिक संस्थाको व्यवस्थापनका लागि स्थानीय तहबाट कानुनी व्यवस्था, सरसफाइ तथा वातावरण संरक्षणका प्रयास र धार्मिक क्षेत्रको समग्र विकासका लागि संस्थागत पहललाई सकारात्मक रूपमा लिनुपर्छ । यस्ता कामलाई कुनै अभियान वा कार्यक्रमको समयसम्म मात्र सीमित नराखी दीर्घकालीन नीति र व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न भने आवश्यक छ ।
देवघाट गाउँपालिकाले स्थानीय पहिचानसँग नयाँ पुस्तालाई जोड्ने उद्देश्यले …हाम्रो देवघाटÚ जस्ता स्थानीय पाठ्यक्रम अघि बढाउनु पनि महत्वपूर्ण पक्ष हो । देवघाटको इतिहास, संस्कृति, धार्मिक परम्परा, भूगोल र स्थानीय जीवनबारे आफ्नै विद्यालयका विद्यार्थीले सिक्नु भनेको भविष्यका पुस्तालाई आफ्नो सम्पदाको जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्नु हो । आफ्नो ठाउँको महत्त्व नबुझेको पुस्ताले त्यसको संरक्षण गर्न सक्दैन । त्यसैले विद्यालय तहदेखि नै देवघाटको ज्ञान र पहिचानसँग बालबालिकालाई जोड्नु दीर्घकालीन संरक्षणको आधार बन्न सक्छ ।
अब देवघाटको विकासलाई केवल मन्दिर र आश्रम निर्माणको विषयमा सीमित राख्नु हुँदैन । आधुनिक धार्मिक पर्यटनका लागि आवश्यक पूर्वाधार पनि विकास गर्नुपर्छ । वृद्ध तथा अशक्त तीर्थयात्रीका लागि सहज आवागमन, सुरक्षित स्नानस्थल, व्यवस्थित पार्किङ, पर्याप्त शौचालय, स्वच्छ खानेपानी, स्वास्थ्य तथा उद्धार सेवा, सूचना केन्द्र र आवासको गुणस्तरीय व्यवस्था आवश्यक छ । त्यस्तै नदी किनारको संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राख्दै पैदलमार्ग, विश्रामस्थल र हरियाली क्षेत्र विकास गर्न सकिन्छ ।
देवघाटको विकासमा प्रविधिको प्रयोगले पनि नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ । यहाँका मन्दिर, आश्रम, धार्मिक परम्परा र ऐतिहासिक स्थलका बारेमा नेपाली, हिन्दी र अंग्रेजीलगायत भाषामा डिजिटल सूचना तयार गर्न सकिन्छ । धार्मिक पर्यटकले मोबाइलबाटै कुन स्थान कहाँ छ, त्यसको इतिहास के हो, कहाँ बस्न सकिन्छ, कहाँ भोजन पाइन्छ र आपत्कालीन अवस्थामा कहाँ सम्पर्क गर्ने भन्ने जानकारी पाउने व्यवस्था गर्न सकिन्छ । यसले देवघाटलाई आधुनिक पर्यटकको आवश्यकतासँग जोड्न सहयोग पु¥याउनेछ ।
त्यसैगरी देवघाटको आर्थिक विकासलाई स्थानीय समुदायसँग जोड्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । धार्मिक पर्यटक बढेपछि होटल, होमस्टे, स्थानीय खानाका परिकार, हस्तकला, धार्मिक सामग्री, स्थानीय कृषि उत्पादन र अन्य सेवाको बजार विस्तार हुन सक्छ । तर यसको लाभ स्थानीय मानिससम्म पुग्न सके मात्र धार्मिक पर्यटनको वास्तविक अर्थ हुन्छ । देवघाटमा आउने तीर्थयात्रीले पूजा गरेर फर्किने मात्र होइन, स्थानीय उत्पादन किनेर, स्थानीय सेवा प्रयोग गरेर र स्थानीय संस्कृति बुझेर फर्किने वातावरण निर्माण गर्न सकिए धार्मिक पर्यटन स्थानीय अर्थतन्त्रको बलियो आधार बन्न सक्छ ।
तर विकासको यो दौडमा देवघाटको आत्मा हराउनु हुँदैन । देवघाटको शक्ति अग्ला भवन, चम्किला बजार वा भीडमा होइनÙ यसको शक्ति नदीको निरन्तर प्रवाहमा छ, आश्रमको शान्तिमा छ, साधुसन्तको साधनामा छ, मन्दिरको घण्टीमा छ, बिहानको मन्त्रमा छ र श्रद्धालुको विश्वासमा छ । त्यसैले यहाँ गरिने हरेक विकासका कामले एउटा प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्छ कि यसले देवघाटलाई आधुनिक बनाउँदैछ कि यसको मौलिकता मेटाउँदैछ ?
देवघाटलाई साँच्चिकै समृद्ध बनाउन संघीय सरकार, प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, देवघाट क्षेत्र विकास समिति, धार्मिक संस्था, आश्रम, स्थानीय समुदाय र निजी क्षेत्रबीच बलियो सहकार्य आवश्यक छ । तीन जिल्लाको भूगोलसँग जोडिएको यस क्षेत्रको विकास पनि तीनै जिल्लाको साझा सरोकारका रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ । नदी संरक्षण, सडक, सरसफाइ, पर्यटन, सुरक्षा र पूर्वाधारमा साझा योजना बन्न सके देवघाटको विकास अझ प्रभावकारी हुन सक्छ ।
अन्ततः देवघाट केवल एउटा तीर्थस्थल होइन, नेपाली समाजको धार्मिक स्मृति, सांस्कृतिक निरन्तरता र आध्यात्मिक चेतनाको जीवित प्रतीक हो । यहाँ मानिसहरू केवल पाप पखाल्न नदीमा डुबुल्की मार्न पुग्दैनन्Ù धेरै मानिस आफ्ना दुःख, थकान र सांसारिक बोझ केही समय किनारमै राखेर फर्किन्छन् । कसैका लागि देवघाट मोक्षको आशा हो, कसैका लागि साधनाको भूमि, कसैका लागि प्रकृतिको शान्त आँगन र कसैका लागि पुर्खादेखिको आस्थाको केन्द्र ।
नदीहरू निरन्तर बगिरहन्छन् । मानिस आउँछन्, जान्छन् । पुस्ता फेरिन्छन्, तर देवघाटको आस्था बगिरहन्छ । त्यसैले अबको चुनौती देवघाटलाई कति ठूलो बनाउने भन्ने होइन, यसलाई कति पवित्र, स्वच्छ, व्यवस्थित, जीवित र पुस्तौँपुस्तासम्म सुरक्षित राख्ने भन्ने हो । विकाससँगै यसको मौलिकता जोगाउन सकियो, धर्मसँगै सेवा जोड्न सकियो, पर्यटनसँगै स्थानीय जीवन समृद्ध बनाउन सकियो र आधुनिकतासँगै यसको आध्यात्मिक आत्मा बचाउन सकियो भने देवघाट नेपालकै होइन, दक्षिण एशियाकै महत्वपूर्ण आध्यात्मिक गन्तव्य बन्न सक्ने सामथ्र्य राख्छ ।
कालीगण्डकी र त्रिशूलीको मिलनबाट शुरु भएर नारायणी बनेर अघि बढ्ने नदीले एउटा सुन्दर सन्देश दिइरहेको जस्तो लाग्छ कि अलग–अलग धाराहरू आफ्नो अस्तित्व बोकेर आउँछन्, तर संगममा पुगेपछि एउटै प्रवाह बन्छन् । देवघाट पनि त्यही संगम हो—जहाँ प्रकृति, धर्म, संस्कृति, इतिहास, सेवा र मानवीय आस्था एउटै प्रवाहमा मिसिएका छन् ।