स्पन्दन भट्टराई
नोबेल पुरस्कार मानव सभ्यताको उत्कृष्ट उपलब्धिहरूलाई सम्मान गर्ने विश्वकै प्रतिष्ठित पुरस्कार हो । यसको इतिहास केवल पुरस्कार वितरणको कथा मात्र होइन, मानवताको उन्नति, ज्ञानको विस्तार र शान्तिको खोजसँग जोडिएको एउटा प्रेरणादायी यात्रा पनि हो ।
यस पुरस्कारको शुरुवात स्विडेनका महान् वैज्ञानिक तथा आविष्कारक अल्फ्रेड नोबेलको इच्छाबाट भएको हो । उनले डायनामाइटको आविष्कार गरेर ठूलो सम्पत्ति आर्जन गरे, तर आफ्नो आविष्कारको विनासकारी प्रयोगले उनलाई चिन्तित बनाएको भनिन्छ । त्यसैले उनले सन् १८९५ मा आफ्नो इच्छापत्र लेख्दै आफ्नो सम्पत्ति मानव कल्याणका लागि प्रयोग गर्ने निर्णय गरे । यही इच्छापत्र अनुसार सन् १९०१ मा पहिलो पटक नोबेल पुरस्कार वितरण गरियो ।
पहिलो नोबेल पुरस्कार सन् १९०१ मा विभिन्न पाँच विधामा प्रदान गरिएको थियो । भौतिकशास्त्रतर्फ जर्मनीका विल्हेम कोनराड रोन्टगेन लाई एक्स–रेको खोजका लागि सम्मान गरिएको थियो । रसायनशास्त्रतर्फ नेदरल्याण्ड्सका जेकबस हेनरिकस वानट हफलाई रासायनिक क्षेत्रमा पु¥याएको योगदानका लागि पुरस्कार दिइयो । औषधि विज्ञानतर्फ जर्मनीका एमिल वोन बेहरिङलाई डिफ्थेरिया रोगको उपचारसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि सम्मान गरियो । साहित्यतर्फ फ्रान्सका सुली प्रुधोमलाई उत्कृष्ट साहित्य सिर्जनाका लागि पुरस्कृत गरियो । शान्ति पुरस्कार भने दुईजनालाई संयुक्त रूपमा दिइएको थियो । त्यसरी संयुक्त रुपमा पाउनेमा स्विट्जरल्यान्डका हेनरी ड्युनान्ट र फ्रान्सका फ्रेडेरिक पासीलाई विश्व शान्तिका लागि योगदान गरेबापत सम्मान गरिएको थियो ।
यसरी शुरु भएको नोबेल पुरस्कारको यात्रा समयसँगै विस्तार हुँदै गयो । सन् १९६८ मा स्विडेनको केन्द्रीय बैंकले अर्थशास्त्र विधा थप ग¥यो, जसलाई आज अर्थशास्त्र को रूपमा चिनिन्छ । अहिले नोबेल पुरस्कार भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, औषधि विज्ञान, साहित्य, शान्ति र अर्थशास्त्र गरी छ विधामा प्रदान गरिन्छ ।
नोबेल पुरस्कारको छनोट प्रक्रिया अत्यन्त गोप्य र कडा हुन्छ । विश्वभरका योग्य व्यक्तिहरूलाई मनोनयन गरिन्छ, तर अन्तिम निर्णय विशेषज्ञ समितिहरूले गर्छन् । यो प्रक्रिया पारदर्शी भए पनि नामांकनसम्बन्धी विवरणहरू ५० वर्षसम्म गोप्य राखिन्छन् । यसले पुरस्कारको निष्पक्षता कायम राख्न मद्दत गर्दछ ।
पुरस्कारको राशि पनि उल्लेखनीय हुन्छ । हालका वर्षहरूमा प्रत्येक विधाको पुरस्कार करिब ११ मिलियन स्विडिस क्रोनर (लगभग १० लाख अमेरिकी डलरभन्दा बढी) हुन्छ । विजेतालाई नगदसँगै सुनको पदक र प्रमाणपत्र पनि प्रदान गरिन्छ ।
अब पछिल्लो समयको कुरा गर्दा, सन् २०२४ का नोबेल पुरस्कार विजेताहरू पनि निकै चर्चामा रहे । भौतिकशास्त्रतर्फ जोन जे. हपफिल्ड र जेफ्री हिन्टनलाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता र न्युरल नेटवर्कसम्बन्धी अनुसन्धानका लागि सम्मान गरियो । रसायनशास्त्रतर्फ डेभिड बेकर, डेमिस हासाबिस र जोन जम्परलाई प्रोटिन संरचना अनुसन्धानका लागि पुरस्कृत गरियो । औषधि विज्ञानतर्फ भिक्टर एम्ब्रोस र गैरी रभकुनलाई माइक्रो–आरएनए सम्बन्धी खोजका लागि सम्मान दिइयो ।
साहित्यतर्फ दक्षिण कोरियाकी हान काङलाई पुरस्कार प्रदान गरियो भने शान्ति पुरस्कार जापानको निहोन हिदान्क्यो लाई दिइयो, जसले परमाणु हतियारविरुद्ध अभियान चलाउँदै आएको छ । अर्थशास्त्रतर्फ डारोन अचेमोग्लु, साइमन जोनसन र जेम्स रोबिन्सनलाई आर्थिक संस्थाहरूको अध्ययनका लागि सम्मान गरिएको थियो ।
करसम्बन्धी कुरा गर्दा, नोबेल पुरस्कारको रकम स्विडेनमा करमुक्त हुन्छ, तर विजेताको आफ्नो देशमा भने कर लाग्न सक्छ । त्यसैले यो विषय देशअनुसार फरक हुन्छ ।
नोबेल पुरस्कारसँग सम्बन्धित अर्को रोचक पक्ष भनेको यसको पदक र प्रमाणपत्र हो । कानूनी रूपमा विजेताले आफ्नो पदक वा प्रमाणपत्र लिलाम गर्न सक्छन् । इतिहासमा केही विजेताहरूले आफ्ना पदकहरू लिलाम गरेर ठूलो रकम संकलन गरेका छन्, जुन प्रायः सामाजिक वा वैज्ञानिक कार्यका लागि प्रयोग गरिएको छ । यस्तो कार्य विरलै हुन्छ किनभने यी बस्तुहरू अत्यन्त सम्मान र प्रतिष्ठासँग जोडिएका हुन्छन् ।
समग्रमा हेर्दा, नोबेल पुरस्कार केवल एक सम्मान होइन, मानव सभ्यताको प्रगतिको जीवित प्रतीक हो । सन् १९०१ मा शुरु भएको यो परम्पराले आजसम्म अनगिन्ती प्रतिभाहरूलाई पहिचान दिएको छ र आगामी दिनहरूमा पनि ज्ञान, शान्ति र मानवताको मार्गदर्शन गरिरहनेछ ।
