दर्शक फर्किए, तर चुनौती उस्तै

हरि शरण जमकटेल

कुनै पनि देशको चलचित्र उद्योगलाई केवल मनोरञ्जनको माध्यमका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन । यसले समाजको मनोविज्ञान बोल्छ, समयको चरित्र चित्रण गर्छ र एउटा राष्ट्रको सांस्कृतिक पहिचानलाई विश्वसामु चिनाउने काम गर्छ । नेपालमा पनि चलचित्र उद्योगले सात दशकभन्दा लामो यात्रा तय गरिसकेको छ । यो यात्रामा उतारचढाव धेरै आए, सफलता र असफलता दुवै देखिए । कहिले दर्शकले नेपाली चलचित्रलाई आफ्नै संस्कृतिको प्रतिबिम्ब ठानेर हल भरिभराउ बनाए भने कहिले हलका कुर्सीहरू खाली रहे । आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ यिनै दुई विपरीत अवस्थाबीच उभिएको वर्ष रह्यो । यो वर्षले नेपाली चलचित्र उद्योगलाई आशा पनि दियो र केही गम्भीर प्रश्न पनि छाड्यो ।
केही वर्षअघिसम्म नेपाली चलचित्र प्रदर्शन हुने दिन हलमा दर्शकभन्दा खाली सिट धेरै देखिन्थे । चलचित्र बने पनि चर्चा कम हुन्थ्यो, बनेको चर्चा पनि केही दिनमै सेलाउँथ्यो । निर्माताहरूले लगानी उठाउन संघर्ष गर्थे, वितरकहरू जोखिम लिन चाहँदैनथे र हल सञ्चालकहरू विदेशी चलचित्रलाई प्राथमिकता दिन बाध्य हुन्थे । कोरोना महामारीले त यो उद्योगलाई झनै थला पारिदियो । धेरैले नेपाली चलचित्र उद्योग पुनः पुरानै लयमा फर्कन सक्दैन भन्ने अनुमान गरेका थिए । समयले त्यो अनुमानलाई पूर्णतः सही सावित गरेन ।
आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ मा नेपाली चलचित्रले दर्शकलाई फेरि हलसम्म ल्याउने क्षमता अझै बाँकी रहेको संकेत दियो । यसको अर्थ सबै चलचित्र सफल भए भन्ने होइन । बरु केही चलचित्रले देखाएको सफलताले उद्योगमा नयाँ आशा जगायो भने धेरै चलचित्रको असफलताले अझै सुधार गर्नुपर्ने क्षेत्रहरू स्पष्ट देखाइदियो । यही विरोधाभास नै यो आर्थिक वर्षको सबैभन्दा ठूलो विशेषता बन्यो ।
यो वर्ष चलचित्र उद्योगमा एउटा रोचक परिवर्तन देखियो । पहिले चलचित्र प्रदर्शन हुनुअघि कलाकारको लोकप्रियता नै सफलताको प्रमुख आधार मानिन्थ्यो । अहिले भने दर्शकको सोच विस्तारै बदलिँदै गएको अनुभूति भयो । दर्शकले अब कलाकारभन्दा कथा खोज्न थालेका छन् । चलचित्रले आफूलाई हँसाउन, रुवाउन वा केही सोच्न बाध्य बनाउन सके मात्र टिकटको मूल्य तिर्न तयार हुने मनोविज्ञान विकसित हुँदै गएको देखियो । यही कारणले केही कम प्रचार भएका चलचित्रले पनि अपेक्षाभन्दा राम्रो व्यापार गरे भने ठूलो प्रचारका साथ आएका कतिपय चलचित्र हलमै टिक्न सकेनन् ।
आर्थिक वर्षभरि प्रदर्शनमा आएका चलचित्रमध्ये केहीले राम्रो व्यापार गर्दै उद्योगमा सकारात्मक ऊर्जा भरे । पारिवारिक कथाबस्तु, सामाजिक यथार्थ, प्रेमकथा र मनोरञ्जनलाई सन्तुलित ढंगले प्रस्तुत गर्न सफल चलचित्रले दर्शकको साथ पाए । विशेषतः …परानÚ ले वर्षकै सबैभन्दा धेरै चर्चा कमायो । यस चलचित्रले केवल व्यापारिक सफलता मात्र हासिल गरेन, राम्रो कथाबस्तु र भावनात्मक प्रस्तुतिलाई नेपाली दर्शकले अझै रुचाउँछन् भन्ने सन्देश पनि दियो । चलचित्रको सफलताले निर्मातालाई एउटा पाठ सिकायो, त्यो के भने महँगो सेट, विदेशी लोकेसन वा ठूलो प्रचारभन्दा पनि सशक्त कथा नै अन्ततः दर्शकलाई हलसम्म ल्याउने मुख्य आधार रहेछ ।
यसै वर्ष प्रदर्शनीमा आएको …आ बाट आमाÚ ले पनि नेपाली समाजको पारिवारिक संवेदनालाई पर्दामा उतारेर दर्शकको मन छोयो । वैदेशिक रोजगारी, पारिवारिक विछोड र आमाप्रतिको भावनात्मक सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखिएको कथाले धेरै दर्शकलाई आफ्नो जीवनसँग जोडिएको अनुभूति गरायो । यही आत्मीयताले चलचित्रलाई व्यापारिक रूपमा पनि बलियो बनायो ।
युवा पुस्तालाई लक्षित गरेर निर्माण गरिएका जेरी अन टप र उनको स्वीटर ले पनि राम्रो उपस्थिति जनाए । यी चलचित्रको सफलताले नेपाली चलचित्रमा अहिले युवापुस्ताको मनोविज्ञान बुझ्ने प्रयास बढ्दै गएको संकेत दिएको छ । सामाजिक सञ्जालको प्रभावकारी प्रयोग, आकर्षक गीत, व्यवस्थित प्रचार र सकारात्मक दर्शक प्रतिक्रियाले चलचित्रको व्यापारलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने नयाँ प्रवृत्ति यस वर्ष अझ स्पष्ट देखियो ।
सफलताका यी केही उदाहरणले सम्पूर्ण उद्योगको वास्तविक अवस्था ढाक्न सक्दैनन् । वर्षभरि प्रदर्शनीमा आएका अधिकांश चलचित्र अपेक्षित व्यापार गर्न असफल भए । कतिपय चलचित्र एक साताभित्रै हलबाट हटे । केहीले निर्माण लागतसमेत उठाउन सकेनन् । यसले नेपाली चलचित्र उद्योगको पुरानो समस्या अझै जीवित रहेको देखाउँछ कि चलचित्रको संख्या बढ्नु र उद्योगको गुणस्तर बढ्नु एउटै कुरा होइन ।
वास्तवमा अहिले नेपाली चलचित्र उद्योगको सबैभन्दा ठूलो चुनौती कथा होइन, सोच हो । धेरै निर्माता अझै पनि पुरानै सूत्रमा चलचित्र बनाउने प्रयास गरिरहेका छन् । एउटै शैलीका प्रेमकथा, उस्तै खालका द्वन्द्व, पूर्वानुमान गर्न सकिने अन्त्य र दर्शकको बदलिएको मनोविज्ञानलाई बेवास्ता गर्ने प्रवृत्ति पूर्ण रूपमा हटिसकेको छैन । त्यसैले एउटै वर्षमा केही चलचित्र सफल हुनु र धेरै चलचित्र असफल हुनु कुनै संयोग होइन यो उद्योगभित्रको असन्तुलनको परिणाम पनि हो ।
अर्कोतर्फ दर्शक पनि पहिलेजस्तो छैनन् । इन्टरनेट, ओटीटी प्लेटफर्म र विश्वभरका चलचित्र सहजै हेर्न पाउने अवसरले नेपाली दर्शकको रुचि र अपेक्षा दुवै बदलिएका छन् । आजको दर्शकलाई केवल गीत र नृत्यले मात्र प्रभावित गर्न सकिँदैन । उसले विश्वस्तरका चलचित्र पनि हेरेको हुन्छ । त्यसैले नेपाली चलचित्रले पनि कथा, अभिनय, छायांकन र प्राविधिक पक्षमा आफूलाई निरन्तर सुधार गर्नुपर्ने दबाब बढेको छ । यो दबाबलाई अवसरका रूपमा लिन सकियो भने नेपाली चलचित्र उद्योगका लागि आगामी दशक अझ उज्यालो बन्न सक्छ ।
आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ ले एउटा अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा पनि देखायो । नेपाली चलचित्रको सफलताको आधार अब राजधानी काठमाडौं मात्र रहेन । पोखरा, चितवन, बुटवल, धरान, इटहरी, नेपालगञ्ज, धनगढीलगायतका शहरमा पनि नेपाली चलचित्रप्रति दर्शकको आकर्षण बढेको देखियो । यसले चलचित्र उद्योगको बजार विस्तार हुँदै गएको संकेत दिन्छ । ग्रामीण क्षेत्रमा हलको अभाव र बन्द हुँदै गएका सिंगल स्क्रिन हलहरूले भने उद्योगको दीर्घकालीन विकासमा अझै चुनौती थपिरहेका छन् ।
यस वर्षलाई समग्रमा हेर्दा एउटा तथ्य स्पष्ट देखिन्छ कि दर्शक नेपाली चलचित्र हेर्न तयार छन्, तर उनीहरू सम्झौता गर्न तयार छैनन् । राम्रो चलचित्रलाई खुलेर साथ दिने र कमजोर चलचित्रलाई अस्वीकार गर्ने परिपक्वता नेपाली दर्शकमा विकास हुँदै गएको छ । उद्योगका लागि यो सकारात्मक संकेत पनि हो, चेतावनी पनि किनभने अब सफलताको बाटो केवल प्रचार होइन, गुणस्तरबाट मात्र खुल्नेछ ।
आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को नेपाली चलचित्र उद्योगलाई नियाल्दा एउटा रोचक चित्र देखिन्छ । हलमा दर्शकको चहलपहल बढेको छ, केही चलचित्रले अपेक्षाभन्दा राम्रो व्यापार गरेका छन्, नयाँ पुस्ताका निर्देशक र लेखकप्रति विश्वास बढ्दै गएको छ । यसैसँगै उद्योगभित्र वर्षौंदेखि जरा गाडेर बसेका समस्या पनि उस्तै छन् । त्यसैले यो वर्षलाई पूर्ण सफलताको वर्ष भन्नुभन्दा पनि सुधारतर्फ उन्मुख वर्ष भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ ।
यस आर्थिक वर्षमा प्रदर्शनीमा आएका चलचित्रमध्ये परान वर्षकै सर्वाधिक चर्चित चलचित्र बन्यो । प्रदर्शनअघि सामान्य अपेक्षा गरिएको यो चलचित्र प्रदर्शनपछि दर्शकको सकारात्मक प्रतिक्रियाका कारण क्रमशः लोकप्रिय बन्दै गयो । नेपाली चलचित्रमा अझै पनि बलियो कथा, संवेदनशील प्रस्तुति र स्वाभाविक अभिनयले दर्शकलाई हलसम्म ल्याउन सक्छ भन्ने सन्देश यसले दियो । चलचित्रले व्यापारिक रूपमा पनि उल्लेखनीय सफलता हासिल गर्दै निर्मातालाई मात्र होइन, समग्र उद्योगलाई उत्साहित बनायो ।
त्यसैगरी आ बाट आमा ले नेपाली समाजको पारिवारिक संरचना, वैदेशिक रोजगारीका कारण उत्पन्न दूरी र आमाप्रतिको भावनात्मक सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेर दर्शकको मन जित्यो । यस चलचित्रले मनोरञ्जन मात्र होइन, भावनात्मक अनुभूति पनि बेच्न सकिन्छ भन्ने प्रमाण प्रस्तुत गयो ।
युवापुस्तालाई लक्षित जेरी अन टप तथा उनको स्वीटरले पनि आफ्नो वर्गका दर्शकलाई आकर्षित गर्न सफल भए । यी चलचित्रले एउटा नयाँ प्रवृत्ति स्थापित गरे कि सामाजिक सञ्जालमा सिर्जित सकारात्मक चर्चा अहिले परम्परागत विज्ञापनभन्दा बढी प्रभावकारी बन्दै गएको छ । टिकट काउन्टरसम्म दर्शकलाई पु¥याउने सबैभन्दा बलियो माध्यम अहिले दर्शककै प्रतिक्रिया बन्न थालेको छ ।
यिनै सफल चलचित्रको छायामा धेरै चलचित्र हराए । केही चलचित्रको प्रचार व्यापक भए पनि सामग्री कमजोर हुँदा दर्शकले अस्वीकार गरे । केही चलचित्रले पहिलो सातामै अधिकांश शो गुमाए भने कतिपयले आफ्नो लगानीको ठूलो हिस्सा समेत फिर्ता ल्याउन सकेनन् । यसले एउटा कटु यथार्थ सम्झाइदियो कि नेपाली चलचित्र उद्योगमा चलचित्र बनाउनु मात्र सफलता होइन, दर्शकको विश्वास जित्नु नै वास्तविक सफलता हो ।
चलचित्र उद्योगको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हल व्यवसाय पनि हो । पछिल्ला वर्षहरूमा काठमाडौं उपत्यका मात्र होइन, देशका अन्य प्रमुख शहरमा आधुनिक मल्टिप्लेक्स हल विस्तार भएका छन् । सुविधासम्पन्न हलले पारिवारिक दर्शकलाई आकर्षित गरेका छन् । राम्रो ध्वनि, गुणस्तरीय पर्दा र व्यवस्थित वातावरणका कारण चलचित्र हेर्ने संस्कृतिमा परिवर्तन आएको छ । अर्कोतर्फ पुराना सिंगल–स्क्रिन हल भने एकपछि अर्को गर्दै बन्द हुने अवस्थामा पुगेका छन् । धेरै ठाउँमा हल भवन त छन्, तर दर्शक छैनन् । यसले नेपाली चलचित्रको पहुँच ग्रामीण क्षेत्रमा क्रमशः खुम्चिँदै गएको संकेत पनि गर्छ ।
विदेशी चलचित्रसँगको प्रतिस्पर्धा अर्को चुनौती हो । भारतीय र हलिउड चलचित्र उच्च बजेट, अत्याधुनिक प्रविधि र विश्वव्यापी प्रचारका साथ नेपाली बजारमा आउँछन् । त्यस्ता चलचित्रसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु नेपाली निर्माताका लागि सहज विषय होइन तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली चलचित्रले एउटा कुरा प्रमाणित गरेका छन् कि यदि कथामा नेपाली समाजको आत्मा बोल्छ भने दर्शक विदेशी चलचित्र छाडेर पनि नेपाली चलचित्र रोज्न तयार हुन्छन् । आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ मा केही नेपाली चलचित्रले यही विश्वासलाई अझ बलियो बनाए ।
उद्योगभित्र एउटा चिन्ताजनक अवस्था अझै कायम छ । चलचित्रको बजेट निरन्तर बढिरहेको छ, तर बजार त्यही अनुपातमा विस्तार भएको छैन । विदेशमा रहेका नेपाली समुदायसम्म नेपाली चलचित्रको पहुँच बढे पनि त्यसलाई व्यवस्थित व्यापारिक बजारका रूपमा विकास गर्न अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ । डिजिटल प्लेटफर्म, ओटीटी अधिकार, अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनी र विदेशी वितरण प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्न सके मात्रै नेपाली चलचित्र उद्योगको आर्थिक आधार बलियो बन्न सक्छ ।
यस वर्ष कलाकारभन्दा पनि निर्देशक र लेखकको भूमिकाबारे बढी चर्चा भयो । यसले सकारात्मक सन्देश दिन्छ । चलचित्र कुनै एक नायक वा नायिकाको मात्र माध्यम होइन, यो सामूहिक सिर्जना हो भन्ने बुझाइ विस्तारै स्थापित हुँदै गएको छ । पटकथा, संवाद, सम्पादन, पृष्ठभूमि संगीत र छायांकनमा गरिएको मिहिनेतलाई दर्शकले मूल्यांकन गर्न थालेका छन् । यो परिवर्तनले आगामी वर्षहरूमा गुणस्तरीय चलचित्र निर्माणलाई थप प्रोत्साहन गर्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।
सरकारी नीतिको सन्दर्भमा भने अझै धेरै प्रश्न बाँकी छन् । चलचित्र उद्योगलाई राज्यले अझै पनि पूर्ण रूपमा सांस्कृतिक उद्योगका रूपमा स्वीकार गर्न सकेको देखिँदैन । चलचित्र छायांकनका लागि आवश्यक पूर्वाधार, कर नीतिमा सहुलियत, अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म बजारमा नेपाली चलचित्रको प्रवद्र्धन, प्राविधिक जनशक्ति उत्पादन तथा चलचित्र अभिलेख संरक्षणजस्ता विषयमा स्पष्ट दीर्घकालीन नीति आवश्यक छ । चलचित्रले सिर्जना गर्ने रोजगारी, पर्यटन प्रवद्र्धन र सांस्कृतिक कूटनीतिलाई राज्यले रणनीतिक रूपमा बुझ्न सके उद्योगले अझ ठूलो फड्को मार्न सक्छ ।
अर्को महत्वपूर्ण विषय भनेको मौलिकता हो । अहिले पनि केही चलचित्र विदेशी कथाको प्रभावबाट मुक्त हुन सकेका छैनन् । दर्शकले नेपाली परिवेश, नेपाली संस्कृति, नेपाली भाषा र आफ्नै समाजका कथा खोजिरहेका छन् । आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ मा सफल भएका चलचित्रहरूको एउटा साझा विशेषता यही थियो कि तिनीहरूले नेपालीपनलाई कृत्रिम होइन, स्वाभाविक रूपमा प्रस्तुत गरे । यही प्रवृत्तिलाई आगामी दिनमा अझ सुदृढ बनाउन सके नेपाली चलचित्रको भविष्य उज्ज्वल बन्न सक्छ ।
यस आर्थिक वर्षको अर्को उपलब्धि भनेको नयाँ पुस्ताका चलचित्रकर्मीको आगमन पनि हो । नयाँ निर्देशक, लेखक, छायाकार र प्राविधिकहरूले परम्परागत शैलीभन्दा फरक प्रयोग गर्न थालेका छन् । यसले उद्योगमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा सिर्जना गरेको छ । अनुभवी र नयाँ पुस्ताबीचको सहकार्य बलियो बन्न सके नेपाली चलचित्रले अझ परिपक्व रूप लिन सक्ने सम्भावना छ ।
समग्रमा आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ नेपाली चलचित्र उद्योगका लागि न उत्सवको वर्ष थियो, न निराशाको । यो वर्षले उद्योगलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ कि दर्शक हराएका थिएनन्, उनीहरू केवल राम्रो चलचित्रको प्रतीक्षामा थिए । राम्रो कथा, स्वाभाविक अभिनय, प्रभावकारी निर्देशन र इमानदार प्रस्तुतिले दर्शकलाई हलसम्म ल्याउन सकिन्छ भन्ने तथ्य यस वर्ष पुनः प्रमाणित भयो । अर्कोतर्फ कमजोर सामग्री, हतारमा गरिएको निर्माण र प्रचारमै सीमित रणनीतिले अब सफलता दिलाउन सक्दैन भन्ने पनि उत्तिकै स्पष्ट भयो ।
नेपाली चलचित्र उद्योग अब एउटा नयाँ मोडमा उभिएको छ । यहाँबाट अघि बढ्ने कि फेरि पुरानै कमजोरी दोहो¥याउने भन्ने निर्णय उद्योगकै हातमा छ । यदि मौलिक कथामा लगानी गर्ने, प्राविधिक गुणस्तर उकास्ने, अन्तर्राष्ट्रिय बजार विस्तार गर्ने र दर्शकको बदलिएको रुचिलाई सम्मान गर्ने संस्कार विकास भयो भने आगामी दशक नेपाली चलचित्र उद्योगको स्वर्णिम दशक बन्न सक्छ । यदि सफल चलचित्रबाट पाठ सिक्नुभन्दा पनि संयोग ठान्ने प्रवृत्ति दोहोरियो भने अहिले देखिएको उत्साह पनि क्षणिक बन्न सक्छ । दर्शक फर्किएका छन् । अब उनीहरूलाई हलमै टिकाइराख्ने जिम्मेवारी भने नेपाली चलचित्र उद्योगकै काँधमा छ ।