विश्वकप २०२६ लाई नियाल्दा

हरि शरण जमकटेल

विश्व फुटबलको सर्वोच्च मञ्चमा हरेक चार वर्षमा एउटा यस्तो कथा लेखिन्छ, जसलाई संसारका करोडौँ मानिसले आफ्नो–आफ्नो भावनासँग जोडेर हेर्छन् । कसैका लागि त्यो विजयको उत्सव हुन्छ, कसैका लागि हारको पीडा, कसैका लागि नयाँ नायकको जन्म र कसैका लागि पुराना महानायकको बिदाइ । सन् २०२६ को विश्वकप पनि यस्तै अनेक कथा, उतारचढाव, रोमाञ्च, आश्चर्य र भावनाले भरिएको प्रतियोगिता बन्यो । क्यानडा, मेक्सिको र अमेरिकाले संयुक्त रूपमा आयोजना गरेको यो विश्वकप पहिलोपटक ४८ राष्ट्र सहभागी भएको विशाल प्रतियोगिता थियो । १०४ खेलपछि अन्ततः विश्व फुटबलको मुकुट स्पेनको शिरमा पुग्यो । न्युयोर्क–न्युजर्सी स्टेडियममा जुलाई १९ मा भएको फाइनलमा स्पेनले साविक विजेता अर्जेन्टिनालाई अतिरिक्त समयमा १–० ले पराजित गर्दै दोस्रोपटक विश्वकपको उपाधि जित्यो । फेरान टोरेसले १०६औँ मिनेटमा गरेको निर्णायक गोल स्पेनको विजयको आधार बन्यो ।
२०२६ को विश्वकपलाई केवल स्पेनको विजय र अर्जेन्टिनाको पराजयका रूपमा मात्र बुझ्नु प्रतियोगिताको वास्तविक कथा नबुझ्नु हुनेछ । यो विश्वकप वास्तवमा विश्व फुटबलको बदलिँदो चरित्रको एउटा महत्वपूर्ण दस्तावेज बन्यो । ४८ टोली सहभागी गराउने निर्णय हुँदा प्रतियोगिताको स्तर खस्कने, कमजोर टोलीको संख्या बढ्ने र ठूला टोलीको वर्चस्व थप बलियो हुने आशंका गरिएको थियो । मैदानमा देखिएको तस्वीरले त्यस्तो चिन्तालाई धेरै हदसम्म गलत साबित गरिदियो । नयाँ र अपेक्षाकृत कम चर्चित टोलीहरूले ठूला राष्ट्रलाई चुनौती दिए, परम्परागत फुटबल शक्तिहरूले अनपेक्षित रूपमा संघर्ष गरे र धेरै खेलमा नतिजाको अन्तिम क्षणसम्म रोमाञ्च कायम रह्यो । यसले फुटबल अब केही सीमित युरोपेली र दक्षिण अमेरिकी शक्तिको मात्र खेल नभएको प्रमाणित ग¥यो ।

स्पेनको विजय भने प्रतियोगिताको सबैभन्दा महत्वपूर्ण कथा रह्यो । सन् २०१० मा दक्षिण अफ्रिकामा पहिलोपटक विश्वकप जितेको स्पेनले १६ वर्षपछि दोस्रो विश्वकप आफ्नो नाममा लेखायो । यससँगै स्पेनले फ्रान्स र उरुग्वेको दुई विश्वकप उपाधिको बराबरी ग¥यो र एकपटकको विश्वविजेता इंग्ल्यान्डलाई पछि पा¥यो । स्पेनको यस पटकको सफलता केवल ट्रफीमा सीमित रहेन । उसले विश्व फुटबलमा आफ्नो खेल दर्शनको शक्ति पनि पुनः प्रमाणित ग¥यो । बलमाथिको नियन्त्रण, छोटो र तीव्र पास, मैदानको चौडाइको उपयोग, विपक्षीमाथि निरन्तर दबाब र खेलको गति आफूअनुकूल बनाउने क्षमता स्पेनको पहिचान बन्यो । फाइनलमा पनि यही तस्वीर देखियो । अर्जेन्टिना अनुभव र व्यक्तिगत प्रतिभामा भर पर्दा स्पेनले सामूहिक खेललाई आफ्नो सबैभन्दा ठूलो हतियार बनायो ।
फाइनलको नियमित समय गोलरहित रह्यो । स्कोरबोर्डमा गोल नदेखिए पनि खेलमा स्पेनको प्रभाव स्पष्ट थियो । अर्जेन्टिनाका गोलरक्षक एमिलियानो मार्टिनेजले लगातार बचाउ गर्दै आफ्नो टोलीलाई खेलमा टिकाइराखे । अर्जेन्टिनाले पनि अवसर खोजिरह्यो, तर स्पेनको दबाब र संरचित रक्षापंक्तिका कारण उसले नियमित समयमा प्रभावकारी आक्रमण गर्न सकेन । खेल अतिरिक्त समयमा पुगेपछि अर्जेन्टिनाका लागि परिस्थिति झनै कठिन भयो । एनजो फर्नान्डेजले दोस्रो पहेँलो कार्ड पाएपछि अर्जेन्टिना १० खेलाडीमा सीमित भयो । त्यसपछि स्पेनले थप दबाब सिर्जना ग¥यो र १०६औँ मिनेटमा निको विलियम्सले दिएको हेडरबाट आएको अवसरलाई फेरान टोरेसले गोलमा परिणत गरे ।
यसरी हेर्दा स्पेनको विजय एउटा खेलको संयोगभन्दा धेरै ठूलो थियो । प्रतियोगिताभरि उसले देखाएको स्थिरता, संयम र रणनीतिक स्पष्टताको परिणाम थियो । फिफाले पनि स्पेनको विश्वकप यात्रालाई प्रत्येक चरणमा देखिएको निरन्तर प्रभुत्वसँग जोडेको छ । पोर्चुगलविरुद्ध १–०, बेल्जियमविरुद्ध २–१ र फ्रान्सविरुद्ध सेमिफाइनलमा २–० जस्ता नतिजाले फाइनलअघि नै स्पेनलाई उपाधिको बलियो दाबेदार बनाइसकेका थिए ।
स्पेनको विजयमा एउटा अर्को महत्वपूर्ण पक्ष थियो—पुरानो पुस्ता र नयाँ पुस्ताबीचको सुन्दर संयोजन । एकातिर रोड्रीजस्ता अनुभवी र रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण खेलाडी थिए भने अर्कोतिर लामिन यामालजस्ता युवा प्रतिभाले विश्व मञ्चमा आफ्नो प्रभाव जमाए । यही पुस्तान्तरणको सन्तुलनले स्पेनलाई बलियो बनायो । एउटा टोलीमा प्रतिभाशाली युवा खेलाडी हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैनÙ उनीहरूलाई सही संरचना, अनुभवी नेतृत्व र स्पष्ट खेल दर्शन पनि चाहिन्छ । स्पेनले यस पटक यही संयोजन प्रस्तुत ग¥यो ।
अर्कोतर्फ अर्जेन्टिनाको कथा केही फरक रह्यो । २०२२ मा कतारमा विश्वकप जितेर इतिहास रचेको अर्जेन्टिना फेरि फाइनलमा पुग्दा लगातार दोस्रोपटक विश्वकप जित्ने अवसरको नजिक पुगेको थियो । उसले प्रतियोगिताभरि कठिन परिस्थितिलाई पार गर्दै आफ्नो यात्रालाई अगाडि बढाएको थियो । सेमिफाइनलमा इंग्ल्यान्डविरुद्ध त अर्जेन्टिना एक समय पराजयको नजिक पुगे पनि अन्तिम समयमा एनजो फर्नान्डेज र लाउतारो मार्टिनेजले गोल गर्दै खेल उल्टाए । त्यसमा लियोनेल मेसीको योगदान पनि महत्वपूर्ण रह्यो ।
फाइनलमा भने अर्जेन्टिनाको त्यही …अन्तिम क्षणको चमत्कारÚ दोहोरिएन । यो प्रतियोगिता अर्जेन्टिनाका लागि अर्को अर्थमा पनि महत्वपूर्ण थियो, किनकि ३९ वर्षीय लियोनेल मेसी आफ्नो सम्भवतः अन्तिम विश्वकप यात्रामा थिए । मेसीले प्रतियोगितामा अझै पनि आफ्नो जादु कायम रहेको देखाए । उनले आठ गोल र चार असिस्टसहित अर्जेन्टिनाको यात्रामा महत्वपूर्ण भूमिका खेले । तर फाइनलमा स्पेनले उनको प्रभावलाई निकै सीमित ग¥यो । नियमित समयमा अर्जेन्टिनाले स्पेनको गोलतर्फ प्रभावकारी प्रहारसमेत गर्न सकेन । यसरी मेसीको विश्वकप यात्राको अन्तिम अध्याय उपाधि जितेर होइन, उपविजेताको रूपमा समाप्त भयो ।
अर्जेन्टिनाको यो हारलाई असफलता मात्र भन्न मिल्दैन । लगातार तीन विश्वकपमा गहिरो यात्रा गर्नु आफैंमा ठूलो उपलब्धि हो । तर फुटबलको विडम्बना यही हो—अन्तिम खेलमा हार्दा अघिल्ला सबै सफलता केही क्षणका लागि ओझेलमा पर्छन् । अर्जेन्टिनाले २०२२ मा जितेको विश्वकप जोगाउन सकेन, तर उसले विश्व फुटबलमा आफ्नो प्रतिस्पर्धात्मक शक्ति भने कायम राखेको छ । अब उसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती मेसीपछिको अर्जेन्टिना निर्माण गर्नु हुनेछ । मेसीजस्ता खेलाडीको स्थान पूर्ति गर्न सम्भव हुँदैन, त्यसैले अर्जेन्टिनाले व्यक्तिमाथिको निर्भरता घटाएर सामूहिक नेतृत्व विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
यस विश्वकपको अर्को रोचक पक्ष इंग्ल्यान्डको प्रदर्शन पनि रह्यो । लामो समयदेखि विश्वकप जित्ने अपेक्षा बोकेको इंग्ल्यान्डले यसपटक तेस्रो स्थान हासिल ग¥यो । सेमिफाइनलमा अर्जेन्टिनासँग २–१ ले पराजित भएपछि उसले तेस्रो स्थानका लागि फ्रान्ससँग खेलेको खेल भने प्रतियोगिताकै सबैभन्दा रोमाञ्चक खेलमध्ये एक बन्यो । इंग्ल्यान्डले फ्रान्सलाई ६–४ ले हरायो र १९६६ मा आफ्नै भूमिमा विश्वकप जितेयताकै आफ्नो उत्कृष्ट प्रदर्शन ग¥यो । बुकायो साकाको ह्याट्रिकसहितको त्यो खेलले आधुनिक फुटबल कति आक्रामक र अप्रत्याशित हुन सक्छ भन्ने देखायो ।
फ्रान्स पनि यसपटक उपाधिको बलियो दाबेदार थियो । किलियन एमबाप्पेको नेतृत्वमा रहेको टोलीले उत्कृष्ट यात्रा गरे पनि सेमिफाइनलमा स्पेनसँग रोकियो । तर व्यक्तिगत रूपमा एमबाप्पेले भने आफ्नो स्थान अझ बलियो बनाए । उनले १० गोल गर्दै गोल्डेन बुट जिते र विश्वकपको सर्वाधिक गोलकर्ताको सूचीमा ऐतिहासिक उचाइ हासिल गरे । यसले उनी अब विश्व फुटबलको नयाँ पुस्ताका सबैभन्दा प्रभावशाली अनुहारमध्ये एक भएको पुष्टि ग¥यो ।
२०२६ को विश्वकपमा परम्परागत शक्तिहरूको असफलता पनि उत्तिकै चर्चा योग्य रह्यो । ब्राजिल, जर्मनी, नेदरल्यान्ड्सजस्ता टोलीहरूबाट समर्थकले धेरै अपेक्षा गरेका थिए । तर विश्वकपले फेरि एउटा पुरानो सत्य दोहो¥यायो कि फुटबलमा इतिहास र प्रतिष्ठाले मात्र जित सुनिश्चित गर्दैन । मैदानमा त्यस दिन राम्रो खेल्ने टोली नै विजेता हुन्छ । यही कारणले विश्वकपको आकर्षण कहिल्यै समाप्त हुँदैन । चार वर्षको तयारी, करोडौँको लगानी र विश्वस्तरीय खेलाडीका बाबजुद एउटा खेलको एउटा गल्तीले सम्पूर्ण यात्रा समाप्त हुन सक्छ ।
यो विश्वकप नयाँ टोलीहरूको आत्मविश्वासका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण रह्यो । ४८ टोली सहभागी भएपछि विश्व फुटबलको दायरा फराकिलो भयो । पहिले विश्वकपमा सहभागी हुनु नै उपलब्धि मान्ने केही राष्ट्रहरूले यसपटक ठूला टोलीलाई चुनौती दिने स्तर देखाए । अफ्रिका, एसिया र उत्तर अमेरिकाका टोलीहरूको प्रदर्शनले विश्व फुटबलमा शक्ति सन्तुलन बिस्तारै परिवर्तन भइरहेको देखायो । अब विश्वकपमा …ठूला टोलीले साना टोलीलाई सजिलै हराउँछन्Ú भन्ने पुरानो धारणा पहिलेको जस्तो सुरक्षित रहेन ।
आयोजनाको दृष्टिले पनि २०२६ को विश्वकप ऐतिहासिक रह्यो । क्यानडा, मेक्सिको र अमेरिकाले संयुक्त रूपमा आयोजना गरेको प्रतियोगिता भौगोलिक रूपमा अत्यन्त ठूलो थियो । १६ सहरमा १०४ खेल आयोजना हुनु आफैंमा ठूलो व्यवस्थापकीय प्रयोग थियो । लामो दूरीको यात्रा, विभिन्न मौसम, समय क्षेत्र, दर्शक व्यवस्थापन, सुरक्षा र महँगो टिकटजस्ता विषय प्रतियोगिताका महत्वपूर्ण पक्ष बने । उत्तर अमेरिकामा फुटबलको लोकप्रियता बढाउन पनि यस विश्वकपले ठूलो भूमिका खेलेको देखियो ।
विश्वकप केवल मैदानभित्रको खेल मात्र होइन । फिफाको प्रशासन, व्यावसायीकरण र विश्व फुटबलको भविष्यबारे पनि यस वर्ष गम्भीर बहस भयो । प्रतियोगितापछि फिफाको विश्वकप व्यापारिक अधिकारसँग सम्बन्धित प्रस्तावले ठूलो विवाद जन्मायो र अन्ततः उक्त योजना फिर्ता लिनुप¥यो । यसले विश्व फुटबलको प्रशासनमा पारदर्शिता, सदस्य राष्ट्रको सहभागिता र व्यावसायिक स्वार्थबीचको सन्तुलन कति महत्वपूर्ण छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ ।
समग्रमा हेर्दा २०२६ को विश्वकप एउटा यस्तो प्रतियोगिता बन्यो, जहाँ एउटा युग समाप्त हुँदै अर्को युग सुरु भएको अनुभूति भयो । मेसीको सम्भावित अन्तिम विश्वकप, एमबाप्पेको उत्कर्ष, यामालजस्ता युवा खेलाडीको उदय, स्पेनको सामूहिक खेल दर्शन र नयाँ राष्ट्रहरूको बढ्दो आत्मविश्वासले विश्व फुटबल अब नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको संकेत गरे ।
स्पेनले ट्रफी जित्यो । अर्जेन्टिना उपविजेता बन्यो । इंग्ल्यान्डले तेस्रो स्थान हासिल ग¥यो र फ्रान्स चौथो भयो । तर यी चार स्थानभन्दा बाहिर पनि २०२६ विश्वकपले धेरै कुरा छाडेर गएको छ । यसले फुटबलमा केवल स्टार खेलाडी पर्याप्त हुँदैनन्, बलियो संरचना चाहिन्छ भन्ने प्रमाणित ग¥यो । केवल इतिहासले जिताउँदैन, वर्तमानको तयारीले जिताउँछ भन्ने देखायो । केवल नामले खेल जितिँदैन, मैदानमा सही समयमा सही निर्णय गर्न सक्ने टोलीले जित्छ भन्ने फेरि प्रमाणित ग¥यो ।
स्पेनको विजयलाई एउटा वाक्यमा परिभाषित गर्नुपर्दा यो व्यक्तिगत प्रतिभामाथि सामूहिक क्षमताको विजय थियो । अर्जेन्टिनाको यात्रा भने महान् पुस्ताको अन्तिम संघर्ष र नयाँ पुस्ताका लागि हस्तान्तरण हुँदै गरेको जिम्मेवारीको कथा बन्यो । मेसीको युग बिस्तारै इतिहासमा रूपान्तरण हुँदै गर्दा यामाल, एमबाप्पे र उनीहरूजस्तै नयाँ पुस्ताले विश्व फुटबलको भविष्य आफ्नो काँधमा लिन थालेका छन् ।
त्यसैले २०२६ को विश्वकपको वास्तविक अर्थ केवल स्पेनले दोस्रोपटक विश्वकप जित्यो भन्ने होइन । यसको अर्थ विश्व फुटबल अब नयाँ मोडमा पुगेको छ । पुराना महानायकहरू इतिहास बन्दैछन्, नयाँ नायकहरू जन्मिँदैछन्, परम्परागत शक्ति केन्द्रहरूलाई चुनौती दिइँदैछ र खेलको शैली पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ । न्युयोर्क–न्युजर्सीको मैदानमा फेरान टोरेसले गरेको त्यो एउटा गोलले स्पेनलाई विश्वविजेता बनायो, तर त्यस गोलसँगै विश्व फुटबलको अर्को अध्याय पनि शुरु भयो, जहाँ विगतको गौरवभन्दा भविष्यको तयारी महत्वपूर्ण हुनेछ ।