भक्तपुर/ गगन कुमार थापाले “नैतिक जिम्मेवारी” लिँदै नेपाली कांग्रेसको सभापति पदबाट दिएको समाचार बाहिरिएको छ । उहाँले बुधबार नै उपसभापति विश्वप्रकाश शर्मामार्फत राजीनामा पेश गरेको भनी भनिएको छ । उक्त विषय आज बस्ने कांग्रेसको केन्द्रीइ समितिको बैठकमा पेश गरिने बताइएको छ । राजीनामाका विषयमा केन्द्रीय समितिले लिने निर्णयबाट नै थापाको निरन्तरता वा विश्राम भन्ने कुरा अघि आउने बताइएको छ । कांग्रेस निकट स्रोतका अनुसार थापाले हालै सम्पन्न निर्वाचन परिणामलाई लिएर राजीनामा गर्नु भएको हो । पराजयको जिम्मेवारी लिँदै राजीनामा आए पनि त्यो विषयलाई कांग्रेसको केन्द्रीय समितिको बैठकले मात्र निर्णय गर्न सक्ने बताइएको छ । थापाको राजीनामाले नेपाली राजनीतिमा केवल एउटा नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन, दलगत संस्कार, शक्ति सन्तुलन र भविष्यको दिशाबारे गहिरो बहस जन्माएको बताइन्छ । करिब साढे सात दशक लामो इतिहास बोकेको कांग्रेसभित्र नेतृत्वको यस्तो शैलीमा बहिर्गमन हुनु दुर्लभ घटनामध्ये पर्छ, जसले यसलाई सामान्य राजनीतिक घटनाभन्दा बढी संरचनात्मक संकेतका रूपमा उभ्याएको छ । २०७९ सालको १४औँ महाधिवेशनपछि कांग्रेसभित्र देखिएको पुस्तान्तरणको बहसका बीच उदाएका थापा पार्टीभित्र अपेक्षाकृत फरक शैलीका नेता मानिनु हुन्छ ।
उहाँ नेतृत्वमा आएपछि संगठन सुदृढीकरण, नीति स्पष्टता र युवा सहभागिताको सवाललाई प्राथमिकतामा राख्ने प्रयास भएको देखिए पनि व्यवहारमा पार्टीको निर्णय प्रक्रिया अझै परम्परागत शक्ति केन्द्रहरूकै वरिपरि घुमिरहेकै आरोप लाग्दै आएको थियो । पछिल्लो एक वर्षमा सरकार सञ्चालनमा पार्टीको भूमिकामाथि उठेका प्रश्न, संसदीय रणनीतिमा अस्पष्टता र आन्तरिक असन्तुष्टिले नेतृत्वमाथि दबाब बढाउँदै लगेको पृष्ठभूमिमा आएको यो राजीनामा आकस्मिक जस्तो देखिए पनि त्यसका संकेतहरू पहिल्यै देखिन थालेका थिए । नेपाली राजनीतिमा नैतिकताको आधारमा पद त्याग गर्ने अभ्यास कमजोर रहँदै आएको सन्दर्भमा सभापति थापाको कदम प्रतीकात्मक रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छ । यसको प्रभाव केवल नैतिक सन्देशमा सीमित रहनेछ कि दलको संरचनामा ठोस परिवर्तन ल्याउनेछ भन्ने प्रश्न अहिलेको केन्द्रमा छ । अन्तर्राष्ट्रिय लोकतान्त्रिक अभ्यासमा यस्ता कदमहरूले संस्थागत सुधारलाई गति दिने गरेका उदाहरण छन्, तर नेपालजस्तो गुटीय संरचनामा आधारित दलहरूमा भने यस्ता घटनाले प्रायः शक्ति संघर्षलाई तीव्र बनाउने गरेको विगत देखिन्छ । राजीनामापछि नेपाली कांग्रेस भित्र देखिन सक्ने अवस्था बहुआयामिक हुनसक्छ । पहिलो, नेतृत्व शून्यता दीर्घकालीन भयो भने पार्टीको निर्णय प्रक्रिया सुस्त हुन सक्छ । कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यसमिति, जसमा करिब ८०–८५ सदस्य छन्, अहिले राजीनामा स्वीकृत गर्ने वा नगर्ने निर्णायक तहमा छ । यदि छिटो निर्णय हुन सकेन भने संगठनात्मक अन्योल बढ्नेछ ।
दोस्रो, गुटगत प्रतिस्पर्धा तीव्र हुने लगभग निश्चित छ । विगतमा पनि नेतृत्व परिवर्तनका बेला देखिएको शक्तिसंघर्षले पार्टीलाई विभाजित मानसिकतामा धकेल्ने गरेको छ, र यसपटक पनि त्यही दोहोरिने जोखिम देखिन्छ । तेस्रो र अझ महत्वपूर्ण पक्ष भनेको कांग्रेसको वैचारिक र रणनीतिक दिशा हो । थापाले नेतृत्व सम्हालेपछि पार्टीलाई तुलनात्मक रूपमा सुधारमुखी र युवा–केन्द्रित बनाउने संकेत देखिएको थियो । उहाँको बहिर्गमनसँगै त्यो अजेन्डा कमजोर हुने कि संस्थागत रूपमा अघि बढ्ने भन्ने प्रश्न खुला छ । यदि पार्टी फेरि पुरानै शैली—सम्झौता, सन्तुलन र शक्ति बाँडफाँट—तर्फ फर्कियो भने यो राजीनामा केवल व्यक्तिको परिवर्तनमा सीमित रहनेछ । यदि यसलाई सुधारको अवसरका रूपमा लिइयो भने संगठनात्मक पुनर्संरचना सम्भव हुन सक्छ । तुलनात्मक रूपमा हेर्दा, कांग्रेसको इतिहासमा नेतृत्व संकट नयाँ होइन । २०५० र २०६० को दशकमा देखिएका आन्तरिक विभाजन, २०६२÷६३ पछिको पुनर्संरचना र २०७४ पछिको चुनावी झट्काले पार्टीलाई बारम्बार पुनर्गठनको अवस्थाबाट गुजारेका छन् । ती अधिकांश परिवर्तनहरू बाह्य दबाब वा चुनावी परिणामका कारण भएका थिए । अहिलेको अवस्था भने आन्तरिक नैतिक निर्णयबाट शुरु भएको देखिन्छ, जुन यसको विशिष्टता पनि हो र अनिश्चितता पनि । संसदीय राजनीतिमा कांग्रेसको भूमिका पनि यसबाट प्रभावित हुनसक्छ । २०७९ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा करिब ८९ सिटसहित प्रमुख दलका रूपमा रहेको कांग्रेसले सरकार गठन र सञ्चालनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ ।
नेतृत्व अस्थिरताले सरकारसँगको समन्वय, नीति निर्माण र संसदीय रणनीतिमा असर पार्न सक्छ । विशेषगरी गठबन्धन राजनीतिमा नेतृत्वको स्पष्टता अत्यन्त आवश्यक हुने भएकाले यो अवस्थाले सरकारको स्थायित्वमा समेत परोक्ष प्रभाव पार्न सक्ने देखिन्छ । जनस्तरमा यसको प्रभाव मिश्रित हुनसक्छ । एकातिर, नैतिकताको आधारमा गरिएको राजीनामाले राजनीतिक संस्कृतिमा सकारात्मक सन्देश दिन सक्छ, जसले घट्दो जनविश्वासलाई केही हदसम्म पुनर्जीवित गर्न सक्छ । अर्कोतर्फ, यदि यसपछि पार्टीभित्र विवाद, ढिलाइ र अस्थिरता बढ्यो भने जनतामा “कांग्रेस अझै पनि आफूलाई व्यवस्थापन गर्न नसक्ने अवस्थामा छ” भन्ने धारणा बलियो हुन सक्छ । अब मुख्य प्रश्न भनेको—थापापछि कांग्रेस कस्तो हुन्छ? छोटो अवधिमा पार्टी तीन सम्भावित बाटोमध्ये कुनै एकतर्फ जान सक्छ । पहिलो, सहमतिमूलक नेतृत्व चयन गरी स्थिरता कायम गर्ने, जसले पार्टीलाई तात्कालीन संकटबाट बाहिर निकाल्न सक्छ । दोस्रो, प्रतिस्पर्धात्मक र विवादास्पद नेतृत्व चयन प्रक्रियामा प्रवेश गर्ने, जसले आन्तरिक विभाजनलाई गहिरो बनाउन सक्छ । तेस्रो, अस्थायी व्यवस्थापनमा लामो समय अल्झिने, जसले संगठनात्मक कमजोरीलाई अझ प्रष्ट बनाउनेछ । दीर्घकालीन रूपमा भने यो घटना कांग्रेसका लागि “टेस्ट केस” बन्न सक्छ—के यो दल व्यक्तिनिर्भर संरचनाबाट संस्थागत ढाँचातर्फ अघि बढ्न सक्छ ? के नेतृत्व परिवर्तनलाई नियमित र पारदर्शी बनाउन सक्छ ? सबैभन्दा महत्वपूर्ण, के यसले युवा र पुराना पुस्ताबीचको दूरी घटाउन सक्छ ? थापाको राजीनामाले एउटा शून्यता मात्र सिर्जना गरेको छैन, यसले कांग्रेसलाई आफ्नो चरित्र, संरचना र भविष्यबारे पुनःपरिभाषित गर्ने मोडमा उभ्याएको छ ।
अबको केही हप्ता र महिनामा पार्टीले लिने निर्णयहरूले यो घटना इतिहासमा केवल एउटा “नैतिक कदम” का रूपमा सीमित रहनेछ कि संस्थागत रूपान्तरणको शुरुवातका रूपमा दर्ज हुनेछ भन्ने निर्धारण गर्नेछ । थापाको राजीनामा आउनुमा उहाँमा नैतिकता देखिनु हो भन्ने धारणा अधिवक्ता चन्द्रप्रसाद लुइँटेल राख्नु हुन्छ । उहाँका अनुसार सभापति थापाको राजीनामा अस्वीकृत हुने अवस्था आउन सक्छ । यसलाई केन्द्रीय समितिको बैठकले अस्वीकृत गरी नियमित महाधिवेशनतर्फ जाने निर्णयमा कांग्रेस पुग्न सक्ने धारणा अधिवक्ता लुइँटेलको छ । कांग्रेसको विधान अनुसार सभापतिको राजीनामा स्वीकृत गर्ने अधिकार केन्द्रीय कार्यसमितिमा हुन्छ । सभापतिले उपसभापतिमार्फत लिखित रूपमा राजीनामा पेश गरेको अवस्थामा त्यसमाथि छलफल गर्न केन्द्रीय कार्यसमितिको बैठक बोलाइन्छ । त्यो बैठकले बहुमतद्वारा राजीनामा स्वीकृत वा अस्वीकृत गरिन्छ । स्वीकृत भएमा कार्यवाहक सभापति चयन गरिन्छ वा नयाँ निर्वाचनको प्रक्रिया शुरु हुन्छ । यदि राजीनामा अस्वीकार ग¥यो भने थापालाई पुनः पदमा फर्कन आग्रह गर्न सकिन्छ ।
कांग्रेसको विधानमा माथिको अवस्थाबाट राजीनामा प्रक्रियाको टुंगो लाग्ने अवस्था रहन्छ । थापाको व्यक्तिगत स्वभावसँग परिचित एक केन्द्रीय सदस्यले नाम नछाप्ने सर्तमा भन्नु भयो, ‘नैतिक कारण देखाउँदै सभापतिले राजीनामाको पक्षमा अडान लिने सम्भावना पनि उत्तिकै रहन्छ ।’ थापा गत पुसमा भएको विशेष महाधिवेशनबाट सभापतिमा चयन हुनु भएको हो । केही महिना भित्रै नियमित महाधिवेशन गराउने दायित्व हालको नेतृत्वसँग रहेको अवस्थामा थापाको राजीनामा समाधान नहुने धारणा अर्का अधिवक्ता भुवन डोटेल राख्नु हुन्छ । उहाँकै नेतृत्वमा नियमित महाधिवेशन गराई कांग्रेसलाई नयाँ नेतृत्वसहित पुनर्जीवित बनाउने दिशामा कांंग्रेसजन जानु उचित हुने धारणा अधिवक्ता डोटेलको छ । आजदेखि बस्ने कांग्रेसको केन्द्रीय कार्यसमितिको बैठकले राजीनामा दिएकोमा धन्यवाद दिंदै त्यसलाई अस्वीकृत गर्ने निर्णयमा कांग्रेस पुग्ने विश्लेषण पनि गरिन थालिएको छ । यसैगरी यो बैठकले नियमित महाधिवेशनको प्रक्रियालाई अघि बढाउने निर्णय पनि गर्ने संभावना रहेको कांग्रेस निकट स्रोतले जानकारी दिएको छ ।
